Tăng tốc cao tốc phía Nam: không thể chấp nhận thêm chậm trễ
Chiến lược tăng tốc các dự án đường cao tốc ở Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ hiện là nỗ lực tổng hợp giữa siết kỷ luật nhà thầu, tháo gỡ vướng mắc giải phóng mặt bằng, bảo đảm vật liệu và đẩy nhanh giải ngân vốn, với mục tiêu hoàn thành các đoạn then chốt vào năm 2026 để hình thành trục kết nối mới cho vùng. Chính phủ đã chuyển từ khuyến khích sang gây sức ép trực diện lên nhà thầu chậm trễ, coi tiến độ như một cam kết chính trị, không còn là lựa chọn linh hoạt.
Thông điệp cốt lõi: nhà thầu chậm trễ sẽ bị điều chuyển khối lượng, thậm chí chấm dứt hợp đồng; địa phương chậm giải phóng mặt bằng sẽ phải huy động cả hệ thống chính trị để bù tiến độ. Bộ trưởng Bộ Xây dựng đã ký Công điện số 37/CĐ-BXD yêu cầu các đơn vị liên quan khẩn trương khắc phục tồn tại, đẩy nhanh tiến độ thi công và giải ngân Dự án đường Hồ Chí Minh đoạn Rạch Sỏi - Bến Nhất, Gò Quao - Vĩnh Thuận. Đây không chỉ là câu chuyện một dự án, mà là phép thử cho kỷ luật mới trong quản lý dự án đường cao tốc.
Bộ Xây dựng siết kỷ luật: khi nhà thầu chậm trễ trở thành “điểm đen”
Dự án đường Hồ Chí Minh đoạn Rạch Sỏi - Bến Nhất, Gò Quao - Vĩnh Thuận là ví dụ điển hình cho rủi ro khi kỷ luật tiến độ bị buông lỏng: dù đã được gia hạn thêm 1 năm so với mốc hoàn thành cuối năm 2025, tiến độ vẫn ì ạch vì giải phóng mặt bằng và thiếu vật liệu. Kết quả kiểm tra hiện trường cho thấy lũy kế giá trị sản lượng toàn dự án mới đạt khoảng 66,46%, chậm 8,99% so với kế hoạch; gói XL1 đạt 65,12% và XL2 đạt 65,76%, đều chậm trên 8%.
Điều đáng nói là nhiều nhà thầu không nghiêm túc huy động thiết bị, nhân lực cho các hạng mục trên đường găng như đắp gia tải, cọc xi măng đất, cầu và đường đầu cầu. Bộ Xây dựng đã chỉ ra trách nhiệm chủ quan: Ban quản lý dự án chậm điều chuyển khối lượng, còn lãnh đạo cấp cao của nhiều nhà thầu chưa ưu tiên nguồn lực tài chính cho công trường. Câu nói cần được trích dẫn ở đây là: “Đối với các nhà thầu không có chuyển biến, tiếp tục chậm trễ hoặc không còn khả năng hoàn thành, Bộ Xây dựng yêu cầu khẩn trương điều chuyển khối lượng hoặc chấm dứt hợp đồng”.
Nút thắt hệ thống: đất, vật liệu, giải ngân và bài toán ba ca, bốn đội
Dù siết nhà thầu là cần thiết, các dự án đường cao tốc phía Nam vẫn bị trói bởi những nút thắt mang tính hệ thống. Trước hết là giải phóng mặt bằng: tại Dự án đường Hồ Chí Minh, mặt bằng bàn giao chậm khoảng 6 tháng, đến 31/12 vẫn còn 1,27 km tuyến và cầu Cạnh Đền chưa được bàn giao, cùng nhiều đường điện trung thế và một đường điện 220 kV chưa di dời. Đó là lý do Chính phủ yêu cầu các địa phương huy động cả hệ thống để đẩy nhanh bồi thường, tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật trên hàng loạt dự án như Vành đai 4, TP.HCM – Chơn Thành, TP.HCM – Mộc Bài, Gia Nghĩa – Chơn Thành, TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận.
Bên cạnh đất là bài toán vật liệu và giải ngân vốn. Chính phủ thừa nhận nhiều dự án vẫn thiếu vật liệu xây dựng, trong đó cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng và tuyến TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận là hai cái tên bị “điểm danh”. Song song, các địa phương được yêu cầu đẩy nhanh giải ngân, nhất là các dự án có kế hoạch vốn lớn trong năm 2026. Một điểm đáng chú ý là chỉ đạo tổ chức thi công theo mô hình “ba ca, bốn đội” khi cần, nhưng với điều kiện “không được hy sinh chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn vì tiến độ”. Đây là ranh giới quan trọng giữa tăng tốc và “chạy dự án”.
Cần Thơ và cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng: phòng thí nghiệm cho mô hình tăng tốc
Nếu muốn nhìn thấy một mô hình tăng tốc tiến độ xây dựng có kiểm soát, hãy nhìn vào Dự án đường bộ cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng. Thủ tướng đã coi dự án này, cùng với Vành đai 3 TP.HCM và đoạn Cao Lãnh – An Hữu, là nhóm phải hoàn thành trong năm 2026, yêu cầu chủ đầu tư “huy động tối đa nhân lực, máy móc, tổ chức thi công khoa học và làm thêm giờ”. Nhưng trên thực tế, Dự án thành phần 4 dài 58,37 km, tổng mức đầu tư gần 11.961 tỉ đồng, mới đạt giá trị thực hiện khoảng 55,32%, chậm khoảng 13% so với kế hoạch; phần đường chỉ hơn 44%.
Cần Thơ đang chọn cách tấn công thẳng vào nút thắt vật liệu và thủ tục. Lãnh đạo UBND thành phố khẳng định quyết tâm chính trị cao nhất, yêu cầu rà soát toàn bộ mỏ cát, hoàn thành điều tiết, phân bổ nguồn cung trước ngày 30-8; việc mua cát thương mại chỉ là phương án cuối cùng. Với đá xây dựng, thành phố sẽ kiến nghị cơ quan Trung ương điều phối từ địa phương lân cận, đồng thời “cắt giảm tối đa thủ tục hành chính” liên quan hồ sơ cao tốc. Cách làm này thể hiện rõ quan điểm: tăng tốc không chỉ bằng khẩu hiệu ba ca, bốn đội, mà bằng việc dọn sạch chướng ngại cho nhà thầu.
Kết luận: muốn cao tốc về đích, phải đồng thời siết trách nhiệm và mở đường thể chế
Bức tranh chung cho thấy một nghịch lý: nhà thầu chậm trễ, tiến độ xây dựng ì ạch, nhưng khối lượng công việc còn lại lại rất lớn trong khi thời gian không nhiều. Với các dự án đường cao tốc phía Nam, đặc biệt là tuyến Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng và đường Hồ Chí Minh, Chính phủ đã gửi đi thông điệp rõ: tiến độ là “nhiệm vụ chính trị hàng đầu và không thể thay đổi”.
Tuy nhiên, nếu chỉ xử lý nhà thầu chậm trễ mà không dứt điểm giải phóng mặt bằng, không bảo đảm vật liệu, không cải thiện quy trình giải ngân, chúng ta sẽ tiếp tục xoay vòng trong các công điện nhắc tiến độ. Lối ra nằm ở hai trụ cột: một là kỷ luật nghiêm với mọi mắt xích – từ Ban quản lý dự án đến nhà thầu; hai là cải cách thực chất về đất đai, khoáng sản làm vật liệu và thủ tục đầu tư công. Khi đó, khẩu hiệu “ba ca, bốn đội” mới trở thành sức bật thật sự, thay vì một khẩu hiệu mới cho những công trường cũ.
