Đột quỵ là gì và vì sao từng phút đều quan trọng?
Đột quỵ là tình trạng mạch máu não bị tắc nghẽn hoặc vỡ, khiến máu và oxy không còn được cung cấp bình thường cho não, làm tổn thương tế bào não. Đây là tình trạng cấp cứu, không phải lúc để chờ xem triệu chứng có tự hết hay không. Năm 2026 đánh dấu 20 năm Chiến dịch Đột quỵ thế giới, với thông điệp “Mỗi phút đều quý giá”: cấp cứu càng sớm, cơ hội sống và hồi phục càng cao.
Tại Việt Nam, mỗi năm có khoảng 200.000 ca đột quỵ mới và khoảng 167.000 trường hợp tử vong. Thế nhưng, chỉ khoảng 23,2% người bệnh đến cơ sở y tế trong 4,5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng. Khoảng trống này đáng lo ngại vì giờ vàng đột quỵ có thể quyết định khả năng tiếp cận điều trị phù hợp và mức độ di chứng. Nhận biết sớm cần đi liền với hành động: nghi ngờ đột quỵ thì gọi cấp cứu 115, không trì hoãn để tự xử lý tại nhà.
Nhận biết FAST: nhìn mặt, giơ tay, nghe lời nói
Quy tắc nhận biết FAST giúp người xung quanh kiểm tra nhanh các dấu hiệu đột quỵ. Không cần chờ xuất hiện đủ cả ba dấu hiệu; chỉ cần thấy một biểu hiện bất thường, hãy coi đó là lý do để gọi cấp cứu.
- F – Face (Mặt): một bên mặt méo hoặc lệch, cười không đều, miệng hay nhân trung mất cân đối.
- A – Arm (Tay): một bên tay hoặc chân yếu, tê; người bệnh không giơ đều được hai tay hoặc một tay rơi xuống.
- S – Speech (Lời nói): nói khó, nói ngọng bất thường, không diễn đạt được câu đơn giản hoặc khó hiểu lời người khác.
- T – Time (Thời gian): gọi ngay 115 khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào; không chờ triệu chứng tự hết.
Chóng mặt đột ngột, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội cũng có thể đi kèm. FAST không phải phép thử để loại trừ đột quỵ: nếu có biểu hiện đáng ngờ, ưu tiên cấp cứu thay vì tự kết luận rằng người bệnh sẽ ổn.
Nghi ngờ đột quỵ: gọi 115 và tránh những việc làm chậm cấp cứu
Khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, hãy gọi cấp cứu 115 ngay và ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu. Thông tin này giúp nhân viên y tế có căn cứ lựa chọn hướng điều trị phù hợp. Trong lúc chờ, bảo đảm an toàn cho người bệnh và theo dõi sát nhịp thở; đừng tự đưa ra quyết định điều trị thay cho nhân viên y tế.
Không tự ý cho người bệnh ăn uống hoặc dùng thuốc hạ huyết áp. Cũng không cạo gió, chích máu đầu ngón tay hay thử các mẹo dân gian: những việc ấy có thể làm lỡ thời gian vàng điều trị. Ngay cả khi triệu chứng biến mất sau ít phút, người bệnh vẫn cần được kiểm tra y tế khẩn cấp vì đó có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua. Gọi 115 không phải phản ứng thái quá; chờ đợi mới là rủi ro không đáng chấp nhận.
Đừng để khoảng trống cấp cứu bắt đầu từ sự chủ quan
Tỷ lệ chỉ khoảng 23,2% người bệnh đến cơ sở y tế trong 4,5 giờ đầu cho thấy nhận biết và phản ứng kịp thời vẫn là mắt xích cần được cải thiện. Mỗi gia đình nên ghi nhớ FAST để không lúng túng khi tình huống xảy ra, đồng thời hiểu rõ bước tiếp theo là gọi 115, không tự chữa tại nhà.
Phòng ngừa cũng quan trọng: khám sức khỏe định kỳ, theo dõi và kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu; duy trì vận động, ăn uống cân đối, không hút thuốc và hạn chế rượu bia. Những việc này giúp kiểm soát các yếu tố nguy cơ, nhưng không thay thế cấp cứu khi dấu hiệu đã xuất hiện. Kết luận rất rõ: nhận biết FAST, gọi 115 ngay, ghi lại thời điểm khởi phát và để nhân viên y tế tiếp nhận. Trong đột quỵ, hành động sớm có thể tạo nên khác biệt lớn.
