Thiếu điện Việt Nam: từ nguy cơ kỹ thuật đến khủng hoảng cạnh tranh
Thiếu điện Việt Nam là tình trạng nhu cầu tiêu thụ điện tăng nhanh hơn khả năng bổ sung nguồn và mở rộng lưới điện quốc gia, khiến hệ thống có nguy cơ không cung cấp đủ công suất và sản lượng cho sản xuất công nghiệp, khu công nghiệp và toàn bộ hoạt động kinh tế, từ đó đe dọa tăng trưởng và sức hấp dẫn đầu tư. Nói cách khác, điện đã chuyển từ tiện ích nền tảng sang “vũ khí cạnh tranh” của nền kinh tế, và bất kỳ gián đoạn nào đều có thể khiến doanh nghiệp đa quốc gia cân nhắc điểm đến khác trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Điểm cần nhấn mạnh là rủi ro thiếu điện không còn nằm trên giấy. Bộ Công Thương đã cảnh báo nguy cơ thiếu hàng nghìn MW từ năm 2027 khi tiến độ các dự án nguồn và truyền tải chậm, mới chỉ khoảng 5% dự án trong kế hoạch điện quốc gia đi vào vận hành. Đây không phải lỗi của một đơn vị riêng lẻ, mà là kết quả của cả một cấu trúc chính sách, thủ tục đất đai và quy trình phê duyệt kéo dài. Nếu tiếp tục nhìn điện như “hạ tầng tự nhiên sẽ đến đúng lúc”, chúng ta sẽ phải trả giá bằng tăng trưởng bị kìm hãm và cơ hội dịch chuyển chuỗi cung ứng bị đánh mất.
Nhu cầu bùng nổ: kinh tế tăng trưởng hai chữ số nhưng điện bám không kịp
Nền kinh tế đang đòi hỏi nhiều điện hơn nhanh hơn mức hệ thống có thể đáp ứng. Sáu tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống tăng gần 10% so với cùng kỳ, công suất cực đại đạt mức cao nhất từ trước đến nay. Trong khi đó, nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng khoảng 10% mỗi năm cùng với mục tiêu tăng trưởng kinh tế tối thiểu 10% mỗi năm đến cuối thập kỷ. Một nền công nghiệp hướng xuất khẩu, hưởng lợi từ xu hướng Trung Quốc + 1, không thể vận hành ổn định nếu luôn phải lo nguy cơ cắt giảm phụ tải.
Vấn đề nằm ở chỗ, giai đoạn bùng nổ điện tái tạo Việt Nam 2019–2021 đã kết thúc, nhưng chúng ta chưa kịp chuyển sang chu kỳ đầu tư mới với cấu trúc bài bản hơn. Theo điều chỉnh Quy hoạch điện VIII, đến 2030 điện thương phẩm dự kiến đạt 500,4–557,8 tỷ kWh, tổng công suất nguồn lên 183.291–236.363 MW. Con số rất tham vọng này sẽ vô nghĩa nếu tốc độ bổ sung công suất thực tế vẫn ì ạch. Nếu không có cú “nhảy vọt” về đầu tư năng lượng 2030, khoảng cách giữa giấy và thực tế sẽ ngày càng rộng.
Dự án chậm tiến độ: khoảng cách cung – cầu đang mở rộng nguy hiểm
Báo cáo gửi Thủ tướng cho thấy tiến độ xây dựng nhiều dự án nguồn điện và đường dây truyền tải đang chậm, trong khi nhu cầu leo thang. Hệ quả là từ năm 2027, Việt Nam có thể thiếu khoảng 4.200 MW công suất và 2,9 tỷ kWh điện; đến 2030, khoảng cách này phình to lên 13.900 MW và 61,2 tỷ kWh. Đây không còn là sai số chấp nhận được, mà là rủi ro hệ thống có thể làm tê liệt tăng trưởng. Dự án nguồn chậm vì lựa chọn nhà đầu tư và thủ tục đất đai; dự án lưới điện quốc gia chậm vì chuẩn bị hạ tầng truyền tải không kịp với kế hoạch phát triển nguồn.
Đáng nói hơn, một lượng lớn điện tái tạo Việt Nam đã được đầu tư nhưng chưa thể khai thác. Có 85 dự án điện gió và điện mặt trời khoảng 4,7 GW vướng giá điện và thủ tục vận hành; mới 1,6 GW phát điện, khoảng 0,5 GW đã thử nghiệm xong nhưng chưa khai thác hết. Đây là nghịch lý: chúng ta thiếu điện Việt Nam, nhưng vẫn để công suất sạch nằm chờ vì cơ chế giá và hợp đồng. Càng kéo dài, tín hiệu gửi đến nhà đầu tư càng tiêu cực, khiến khả năng huy động vốn xã hội cho năng lượng càng khó trong đúng thời điểm cần bùng nổ đầu tư.
Lưới điện quốc gia và truyền tải sạch: mắt xích yếu của chuyển dịch năng lượng
Sai lầm phổ biến hiện nay là tập trung bàn về thêm bao nhiêu MW nguồn, mà quên rằng truyền tải mới là “hệ thần kinh” của hệ thống. Trong giai đoạn 2025–2030, Việt Nam dự kiến xây mới 12.944 km đường dây 500 kV và 15.307 km đường dây 220 kV. Đồng thời, Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu phát triển 10.000–16.300 MW pin lưu trữ đến 2030. Những con số này cho thấy hệ thống đã nhận diện nhu cầu tăng mạnh về lưới và lưu trữ để hấp thụ điện tái tạo Việt Nam, nhưng câu hỏi không phải là “có kế hoạch hay chưa”, mà là “tiền và thủ tục có cho phép triển khai đúng tiến độ hay không”.
Thực tế, chỉ xây thêm nguồn mà không mở rộng lưới điện quốc gia sẽ không giải quyết được thiếu hụt tại các vùng nhu cầu cao. Đây là bài học đã xuất hiện trong các đợt thiếu điện do hạn hán thủy điện miền Bắc năm 2023, khi năng lực truyền tải và phân phối hạn chế làm trầm trọng thêm rủi ro. Nếu không ưu tiên các dự án truyền tải cao áp, hạ tầng kết nối vùng và hệ thống lưu trữ, điện tái tạo sẽ tiếp tục bị “kẹp” ở nơi sản xuất, không thể trở thành lợi thế cạnh tranh. Năng lượng sạch chỉ có ý nghĩa khi được dẫn tới đúng nơi, đúng lúc.
Chiến lược huy động vốn: năng lượng là bài kiểm tra uy tín cải cách
Yêu cầu mở rộng hệ thống điện trong vài năm tới tạo ra một chu kỳ đầu tư năng lượng khổng lồ. Việc một chương trình chuyển đổi năng lượng công bằng mới huy động được khoảng 7% trong tổng nhu cầu vốn cho 50 dự án cho thấy mô hình hiện nay chưa đủ sức hấp dẫn nhà đầu tư tư nhân. Trong khi đó, một hội nghị năng lượng toàn cầu quy mô hàng trăm doanh nghiệp, hàng nghìn đại biểu được chuẩn bị cho năm 2027 là cơ hội hiếm có để “chào hàng” các dự án nguồn và lưới điện. Câu hỏi là chúng ta sẽ mang đến hội nghị một câu chuyện cải cách rõ ràng hay chỉ danh mục dự án kèm thủ tục rối rắm.
Đề xuất tăng điện than để bù cho các dự án LNG chậm tiến độ cho thấy áp lực thiếu điện Việt Nam đang đẩy chính sách vào thế phải chọn giải pháp ngắn hạn. Nhưng nếu chỉ quay lại các nguồn phát thải cao, chúng ta sẽ tự trói mình trong khoảng thời gian trung dài hạn khi tiêu chuẩn xanh của chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khắt khe. Chiến lược huy động vốn cho đầu tư năng lượng 2030 vì vậy phải đi theo hai trục song song: tháo gỡ nhanh cơ chế giá, hợp đồng và lưới cho điện tái tạo Việt Nam; đồng thời cải cách mạnh thủ tục dự án truyền tải và lưu trữ để tư nhân thực sự nhìn thấy lợi ích rõ ràng. Năng lượng không chỉ cần vốn, mà cần niềm tin vào khả năng thực thi.
