Từ ý tưởng đến mạng lưới 108 phòng thực hành STEM
Chương trình PetroVietnam STEM Innovation là sáng kiến đầu tư mạng lưới phòng thực hành STEM tại các trường phổ thông nhằm đưa khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học đến gần học sinh thông qua không gian học trực quan, thực hành có kết nối quốc tế, qua đó thúc đẩy đổi mới phương pháp giảng dạy và thay đổi cách học truyền thống dựa vào ghi nhớ lý thuyết. Khởi động từ tháng 9-2025 nhân dịp 50 năm thành lập Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam, chương trình được hình thành từ ý tưởng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với mục tiêu tăng cường điều kiện để học sinh tiếp cận khoa học và công nghệ qua trải nghiệm thực tế. Chỉ sau một năm, mạng lưới này đã có 108 phòng thực hành STEM tại 34 tỉnh, thành phố. Đây không phải là một dự án trang bị thiết bị đơn thuần, mà là sự can thiệp trực tiếp vào cách nhà trường tổ chức dạy và học. Ai còn nghĩ STEM chỉ là vài tiết chuyên đề sẽ buộc phải nhìn lại khi những phòng lab trở thành “trái tim” mới của giáo dục STEM Việt Nam.
FabLab MIT: từ phòng lab địa phương đến hệ sinh thái toàn cầu
Điểm nhấn khiến PetroVietnam STEM Innovation khác biệt là bước nhảy thẳng vào mạng lưới FabLab MIT – hệ thống phòng lab quốc tế vốn định hình chuẩn chơi và chuẩn học về sáng tạo công nghệ trên thế giới. Trong số 108 phòng thực hành STEM, có 91 phòng đã được đăng ký vào hệ thống FabLab của Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Hoa Kỳ. Con số này đưa tổng số phòng lab đạt chuẩn quốc tế ở Việt Nam lên 116 và đưa nước ta đứng thứ năm thế giới, dẫn đầu châu Á về số lượng FabLab. Về thực chất, mạng lưới FabLab MIT biến các phòng thực hành STEM thành cửa ngõ để học sinh giao lưu, học hỏi và cùng làm dự án với bạn bè quốc tế, chứ không còn "học STEM cho đẹp hồ sơ". Khi một học sinh miền núi có thể dựng mô hình robot, chia sẻ bản thiết kế và nhận phản hồi từ cộng đồng FabLab toàn cầu, khoảng cách tri thức không còn chỉ là chuyện địa lý mà trở thành vấn đề tận dụng cơ hội. Nếu các trường biết khai thác, FabLab sẽ là “đường cao tốc” cho tư duy sáng tạo của học sinh.
Phòng thực hành STEM: nơi giáo viên buộc phải đổi mới
Điểm đáng bàn nhất không nằm ở số lượng phòng, mà ở việc chúng buộc giáo viên thay đổi thói quen dạy học. Các phòng thực hành STEM được trang bị bảng tương tác thông minh, thiết bị robotics, công cụ lập trình, mô hình khoa học và dụng cụ thí nghiệm, tạo điều kiện tổ chức hoạt động học tập theo hướng thực hành, trải nghiệm thay vì giảng chay. Theo đánh giá của chuyên gia STEM Đỗ Hoàng Sơn, mạng lưới 108 phòng thực hành STEM PetroVietnam là những “mỏ tài nguyên” quý giá cho nguồn nhân lực quốc gia. Với hạ tầng này, giáo viên có thể thiết kế bài học theo dự án, kết nối kiến thức liên môn với bài toán thực tiễn, thay đổi vai trò từ người truyền đạt thành người hướng dẫn. Song hành với đầu tư phòng lab, chương trình xây dựng Câu lạc bộ STEM PetroVietnam kết nối chuyên gia, nhà quản lý, giáo viên và học sinh để chia sẻ học liệu, phương pháp, kinh nghiệm vận hành và tổ chức các dự án liên trường, cuộc thi sáng tạo, giao lưu chuyên môn. Nói cách khác, ai vẫn dạy theo lối “thầy đọc – trò chép” trong không gian phòng lab như vậy sẽ tự làm mình lạc hậu trước chính học sinh của mình.
Cách học của học sinh: từ thuộc bài sang làm dự án
Tác động sâu nhất của mạng lưới phòng thực hành STEM là thay đổi cách học của học sinh. Những thiết bị vốn hiếm xuất hiện trong tiết học thông thường nay xuất hiện trong không gian phòng lab, giúp học sinh quan sát, thử nghiệm và trực tiếp kiểm chứng kiến thức đã học. Thay vì học công thức điện học rồi quên, các em được lắp mạch, lập trình robot; thay vì nghe thầy cô mô tả, các em được đo, phân tích và điều chỉnh mô hình. Từ những giờ thực hành trong phòng STEM, học sinh có thêm cơ hội biến ý tưởng thành sản phẩm, thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp cho bài toán cụ thể. Sau một năm, chương trình ghi nhận gần 40.000 học sinh được tiếp cận, hơn 1.300 giáo viên tham gia giảng dạy và hơn 850 bài giảng STEM được xây dựng. Đây là những con số cho thấy STEM không còn là vài buổi ngoại khóa mà đang trở thành lộ trình học tập mới. Các ý tưởng tại phòng lab không chỉ dừng ở mô hình trên lớp; nhiều đội tuyển Việt Nam đã thi đấu và đạt thành tích cao tại các giải như VEX Robotics World Championship, cho thấy năng lực sáng tạo được nuôi dưỡng có đường đi rõ ràng.
Từ "châm ngòi" đến bùng nổ giáo dục STEM Việt Nam
Điều đáng chú ý là PetroVietnam không che giấu tham vọng: hệ thống 108 phòng học STEM sẽ là hạt nhân và doanh nghiệp này chỉ đóng vai trò “châm ngòi” cho phong trào thực hành STEM. Để giáo dục STEM Việt Nam bùng nổ, cần sự tham gia mạnh mẽ của ngành giáo dục và các doanh nghiệp khác, cùng chính sách đồng bộ thay đổi chương trình, đánh giá và đào tạo giáo viên. Hướng đi của chương trình phù hợp với Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đặc biệt là yêu cầu coi trọng năng lực thực hành, tư duy độc lập và đổi mới sáng tạo. Vấn đề còn lại không phải là "có phòng lab hay chưa" mà là "dám thay đổi cách dùng". Trên nền tảng mạng lưới đã hình thành, các trường được khuyến khích tăng cường kết nối, chia sẻ bài giảng, học liệu, kinh nghiệm vận hành, phối hợp tổ chức dự án chung và mở rộng giao lưu chuyên môn. Nếu các địa phương coi phòng thực hành STEM như không gian chiến lược chứ không chỉ là công trình gắn biển, PetroVietnam STEM Innovation có thể trở thành bước ngoặt hiếm có trong việc thu hẹp khoảng cách vùng miền và nâng chất lượng giáo dục STEM Việt Nam một cách thực chất.
