Tăng trưởng hai chữ số đòi hỏi một cuộc cải cách năng lượng toàn diện
Chính sách năng lượng Việt Nam là tập hợp các định hướng, luật lệ và cơ chế thực thi nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, xây dựng thị trường điện cạnh tranh, đa dạng hóa nguồn cung và hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, xanh và bền vững; trong giai đoạn 2026–2030, chính sách này phải đồng thời đáp ứng nhu cầu điện bùng nổ của công nghiệp hóa, chuyển đổi số, kinh tế tri thức và các ngành công nghệ cao, vừa giảm rủi ro thiếu điện, phụ thuộc nhập khẩu, lẫn biến động địa chính trị và khí hậu. Điểm cốt lõi là: nếu chính sách năng lượng không cải cách đủ nhanh, mục tiêu tăng trưởng hai chữ số sẽ bị kéo lùi. Hệ thống điện đã tăng từ 4,5 GW công suất đặt năm 1995 lên 82,4 GW năm 2024, sản lượng điện thương phẩm từ 11 TWh lên 308,8 TWh. Nhưng giai đoạn mới đòi hỏi tốc độ tăng còn mạnh hơn, khi quy hoạch điện dự báo 505 tỷ kWh năm 2030 – gấp đôi năm 2022 – để phục vụ tăng trưởng GDP bình quân 10%/năm. Nhu cầu năng lượng đến 2030 được dự báo tăng mạnh do công nghiệp hóa, chuyển đổi số và bùng nổ trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu. Nếu không gỡ điểm nghẽn thể chế, những con số tham vọng này dễ biến thành rủi ro thiếu điện và bất ổn kinh tế.
Diễn đàn chính sách: Tín hiệu cải cách nhưng chưa đủ lực bứt phá
Hai diễn đàn năng lượng được tổ chức liên tiếp cho thấy hệ thống chính sách đang dịch chuyển, nhưng tốc độ cải cách vẫn là câu hỏi mở. Ngày 11/8 tại Hà Nội, diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” được tổ chức để đánh giá thực trạng, nhận diện cơ hội, thách thức và đề xuất giải pháp cho ngành năng lượng. Không lâu sau, một diễn đàn khác về “Mua bán điện trực tiếp và lưu trữ năng lượng” diễn ra tại TP.HCM dưới sự chỉ đạo của một tổ chức đại diện cộng đồng doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận này phản ánh nhận thức rõ ràng: an ninh năng lượng là điều kiện sống còn để tránh bất ổn vĩ mô trong môi trường địa chính trị, cạnh tranh năng lượng và chuyển đổi xanh toàn cầu. Chuyên gia kinh tế nhấn mạnh lịch sử cho thấy mỗi giai đoạn tăng trưởng bứt phá đều gắn với cải cách thể chế mạnh mẽ. Nói cách khác, Việt Nam đang đứng đúng chỗ về mặt nhận thức, nhưng vẫn chưa chứng minh được sẽ đi nhanh đến đâu về mặt hành động. Nếu các khuyến nghị chỉ dừng ở diễn đàn, lợi thế cạnh tranh sẽ bị bào mòn trước khi kịp hình thành.
Mua bán điện trực tiếp: Doanh nghiệp còn đứng ngoài cuộc chơi
Mua bán điện trực tiếp (DPPA) được kỳ vọng là một mảnh ghép quan trọng trong chính sách năng lượng Việt Nam, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện xanh với giá cạnh tranh và giảm áp lực đầu tư công. Hành lang pháp lý cho cơ chế này đã được hoàn thiện đáng kể trong thời gian ngắn, với chuỗi nghị định liên tiếp về DPPA và điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đây là tín hiệu tích cực cho một thị trường điện cạnh tranh và linh hoạt hơn. Nhưng trên thực tế, doanh nghiệp vẫn đứng bên lề. Dù đã xác định lộ trình chuyển đổi xanh, họ cần một cơ chế pháp lý đủ rõ ràng, đồng bộ và ổn định để mạnh dạn đầu tư, triển khai, sử dụng. Mô hình giao dịch điện trực tiếp qua lưới quốc gia là cơ chế hoàn toàn mới, đòi hỏi năng lực dự báo giá, quản trị rủi ro, lập kế hoạch tài chính dài hạn. Khi phí truyền tải, phân phối, dịch vụ phụ trợ chưa được công bố và ổn định trong dài hạn, DPPA khó trở thành nền tảng cho tăng trưởng hai chữ số mà mới chỉ là khung ý tưởng. Kinh nghiệm cho thấy nhà đầu tư quan tâm không chỉ ưu đãi, mà là tính ổn định, minh bạch và khả năng dự báo của môi trường đầu tư.
An ninh năng lượng: Từ đủ điện sang khả năng chống chịu cú sốc
Sai lầm lớn nhất là vẫn nhìn an ninh năng lượng chỉ qua lăng kính “đủ điện”. Nhiều ý kiến tại diễn đàn quốc gia đã nhấn mạnh cần bảo đảm an ninh năng lượng cả trước mắt và dài hạn để tránh bất ổn kinh tế vĩ mô trong mọi tình huống. Trong bối cảnh biến động địa chính trị, biến đổi khí hậu và xu thế giảm phát thải carbon, an ninh năng lượng phải bền vững, tự chủ, ít ô nhiễm và có khả năng chống chịu cú sốc bên ngoài. Áp lực hiện hữu đã xuất hiện ngay trong những đợt nắng nóng gần đây, khi phụ tải điện toàn quốc lập kỷ lục mới, với công suất cực đại 57.120 MW, tăng 13,5% và sản lượng tiêu thụ tăng 11,8% so với cùng kỳ. Riêng miền Bắc, công suất cực đại tăng tới 26,2% và sản lượng tăng 20,2%. Những con số này cho thấy hệ thống đang vận hành ở trạng thái căng thẳng, trong khi nhu cầu điện thương phẩm giai đoạn 2026–2030 được dự báo phải tăng bình quân 12–16% mỗi năm nếu GDP đạt 10%/năm. Nếu không có giải pháp căn cơ và tầm nhìn dài hạn, mất cân đối cung–cầu năng lượng có thể trở thành điểm nghẽn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững.
Thị trường tri thức năng lượng: Cơ hội cuối để củng cố lợi thế cạnh tranh
Những văn bản pháp luật mới không chỉ tạo hành lang cho mua bán điện trực tiếp mà còn đang gợi mở một “thị trường tri thức năng lượng” – nơi dữ liệu, năng lực dự báo, công nghệ lưu trữ và mô hình tài chính trở thành tài sản cạnh tranh. Các nghị định về DPPA và điện mặt trời mái nhà đã đặt nền móng cho việc coi lưu trữ năng lượng như một nguồn điện linh hoạt tham gia đầy đủ vào thị trường. Nếu được xây dựng đúng cách, đây sẽ là bệ phóng để năng lượng đi trước một bước, như tinh thần Nghị quyết số 70 về phát triển ngành năng lượng quốc gia: bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng, xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, phát triển đồng bộ và đa dạng nguồn năng lượng, đẩy mạnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế. Vấn đề là Việt Nam có dám coi tri thức năng lượng là một trụ cột chính sách chứ không chỉ là nội dung phụ trợ kỹ thuật. Hoàn thiện thể chế để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành năng lượng được đánh giá là bước chuẩn bị cho một chu kỳ phát triển mới, hướng tới tăng trưởng nhanh, xanh và thịnh vượng. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, chúng ta sẽ chuyển dịch chậm hơn các đối thủ, mất lợi thế cạnh tranh ngay trong lĩnh vực mà địa lý, quy mô hệ thống và nhu cầu bùng nổ đang tạo ra nhiều "quyền chọn" chiến lược.
