Xẩm sống tiếp nhờ người học và người truyền
Âm nhạc dân gian là những làn điệu, cách hát và nhạc cụ được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua thực hành, tạo nên mối nối giữa ký ức văn hóa với đời sống hôm nay. Với hát xẩm truyền thống, sự nối tiếp ấy cần những người vừa học vốn cổ vừa đưa tiếng hát đến gần công chúng. Nghệ nhân Tạ Hạnh cho thấy việc giữ nghề không nhất thiết bắt đầu từ con đường chuyên nghiệp. Sau hơn 20 năm công tác trong ngành bưu chính viễn thông, bà theo học xẩm bài bản từ năm 2007, được Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch truyền dạy về lối hát, đàn nhị và thực hành biểu diễn. Hơn mười năm bền bỉ tích lũy đã đưa bà từ người học thành người thực hành, tổ chức hoạt động và dẫn dắt câu lạc bộ xẩm. Mỗi lớp học, mỗi dịp biểu diễn là một cơ hội để người mới nghe, học và tự mình cất tiếng. Đó không phải hoạt động bên lề, mà là điều kiện để xẩm có người tiếp tục.
Tiếng đàn tính nâng đỡ lời Then
Hơn 30 năm gắn bó với hát Then người Tày, chị Đào Thị Thoa ở Thái Nguyên gìn giữ di sản bằng sự rèn luyện lâu dài, chứ không chỉ bằng ký ức về những câu hát tuổi thơ. Chị lớn lên bên lời Then của cha mẹ trong những đêm mùa đông, rồi từng bước học cách cầm đàn, giữ nhịp và thể hiện trọn vẹn làn điệu. Tiếng đàn tính không đơn thuần làm nền: âm sắc và nhịp đàn dẫn cảm xúc, đồng thời đòi hỏi người hát phối hợp chính xác với nhạc cụ. Chị Thoa chia sẻ: “Muốn câu Then tròn trịa, người hát phải làm chủ được nhịp đàn, bởi tiếng đàn và giọng hát luôn hòa quyện với nhau.” Lời nhắc ấy cho thấy di sản không thể truyền nguyên vẹn chỉ bằng việc thuộc lời. Cần trao cả kỹ năng, cách lắng nghe và sự hiểu biết về âm nhạc gắn với bản làng.
Then được nuôi dưỡng ngay trong mái nhà
Câu chuyện của chị Mã Thị Dạy và anh Nông Quang Hảo gợi ra một con đường truyền nghề giản dị mà thiết thực: để Then hiện diện trong sinh hoạt gia đình. Những buổi tối cha mẹ tập đàn tính, luyện hát trở thành dịp để các con nghe, hát theo rồi dần tự tin biểu diễn. Tình yêu di sản ở đây không bắt đầu bằng bài giảng, mà lớn lên qua thời gian ở cạnh người thân và cùng tham gia hoạt động văn hóa. Hai người con Mã Hải Phong, Nông Quang Lễ đang theo học lớp Dân ca K6 tại Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc; em út Nông Bảo An cũng biết chơi đàn tính, hát Then và biểu diễn ở trường. Tháng 8-2026, hai anh em Phong và Lễ tham gia trình diễn chuyên đề về thực hành tín ngưỡng Then tại Viêng Chăn. Khi cả nhà cùng giữ nhịp, di sản có cơ hội bước khỏi không gian biểu diễn chuyên nghiệp để gắn với đời sống thường ngày.
Đưa Ví, Giặm đến với học sinh và không gian số
Nghệ nhân dân gian trẻ Trần Văn Sang cho thấy bảo tồn di sản âm nhạc không đồng nghĩa với việc giữ làn điệu trong một không gian cố định. Từ tiếng hát ru của mẹ ở Đức Thọ, anh tìm đến các nghệ nhân và nghệ sĩ gạo cội để học cấu trúc, niêm luật cùng chiều sâu văn hóa của dân ca Ví Giặm. Sau khi tốt nghiệp, những năm làm giáo viên âm nhạc và Tổng phụ trách Đội giúp anh nhận ra khoảng cách giữa vốn cổ với học sinh có thể được thu hẹp bằng cách dạy gần gũi hơn. Từ năm 2009, anh đưa Ví, Giặm vào giờ âm nhạc, sinh hoạt Đội và hoạt động ngoại khóa, kết hợp trò chơi dân gian cùng tiểu phẩm sân khấu hóa. Việc điều chỉnh cách tiếp cận theo lứa tuổi không làm mất gốc làn điệu; trái lại, giúp các em tiếp nhận lời ca qua những chủ đề thân thuộc như tình thân, thầy cô và bạn bè. Từ sân khấu học đường đến không gian số, di sản cần thêm những cách gặp gỡ mới để được lắng nghe và thực hành.
