Phán quyết chặn quy định thị thực mới: thắng lợi tạm thời cho sinh viên và nhà báo
Phán quyết của Thẩm phán liên bang F. Dennis Saylor là quyết định tạm thời đình chỉ một quy định thị thực Mỹ mới, vốn tìm cách giới hạn thời gian lưu trú của sinh viên quốc tế, khách trao đổi và nhà báo nước ngoài Mỹ mà không phải xin gia hạn, qua đó tác động trực tiếp đến hệ sinh thái giáo dục và truyền thông quốc tế tại Mỹ. Ngày 14/9, ông Saylor, thuộc tòa án quận liên bang tại Boston, đã ra lệnh chặn chính quyền triển khai quy định này chỉ một ngày trước khi nó có hiệu lực. Quy định vốn do Bộ An ninh Nội địa (DHS) công bố ngày 17/7, thay đổi cơ chế “thời hạn tình trạng” hiện hành đối với thị thực F, J và I, buộc người sở hữu phải gắn với thời gian lưu trú cố định và xin gia hạn nếu muốn ở lâu hơn. Đây không chỉ là tranh cãi kỹ thuật về thủ tục; nó là cuộc đấu về giới hạn quyền lực hành pháp trong việc siết chặt nhập cư thông qua quy định thị thực Mỹ.
Quy định visa siết chặt ra sao và vì sao gây tranh cãi
Cốt lõi của quy định mới là chuyển toàn bộ diện F cho visa sinh viên quốc tế, J cho khách trao đổi và I cho đại diện truyền thông nước ngoài khỏi cơ chế "thời hạn tình trạng" sang thời gian lưu trú cố định. Điều này nghĩa là thay vì được ở Mỹ miễn là duy trì tình trạng hợp pháp, họ sẽ chỉ được cấp một khoảng thời gian cụ thể rồi phải xin gia hạn nếu muốn tiếp tục lưu trú. Đối với visa sinh viên quốc tế F, DHS giới hạn tối đa 4 năm lưu trú trước khi buộc phải nộp đơn gia hạn. Trong khi đó, nhà báo nước ngoài Mỹ diện visa I bị rút xuống chỉ còn 240 ngày (khoảng 8 tháng) mỗi lần, dù có thể xin gia hạn thêm với thời hạn tương tự, thay vì tối đa 5 năm như trước. Theo DHS, mục tiêu là tăng cường quản lý thị thực vì lý do an ninh quốc gia và nằm trong chiến dịch siết nhập cư của chính quyền.
Liên minh công đoàn – đại học – báo chí và rủi ro cho học thuật
Phản ứng với quy định mới, một liên minh gồm các công đoàn đại diện cho trường đại học, giáo viên và nhà báo đã khởi kiện DHS từ tháng Tám, lập luận rằng hệ thống visa sinh viên quốc tế và khách trao đổi sẽ bị đảo lộn. Họ cho rằng cơ chế thời hạn cố định tạo thêm chi phí, thủ tục hành chính và rủi ro pháp lý cho cả người học lẫn cơ sở đào tạo và đơn vị sử dụng lao động nước ngoài. Theo số liệu, hiện có khoảng 1,6 triệu người sở hữu thị thực F và khoảng 500.000 người dùng thị thực J tại Mỹ, đa phần gắn với các chương trình học tập và trao đổi văn hóa. Nhiều đại học nghiên cứu hàng đầu như MIT và Harvard có tỷ lệ sinh viên quốc tế rất lớn ở bậc sau đại học; nếu quy định có hiệu lực, quy mô tuyển sinh lẫn tài chính sẽ bị đe dọa đáng kể. Nói cách khác, tòa án chặn visa lần này không chỉ cứu những cá nhân cụ thể, mà là cứu cả một mô hình quốc tế hóa giáo dục đang nuôi dưỡng nghiên cứu và đổi mới.
Tác động với báo chí quốc tế và quyền tiếp cận thông tin
Đối với nhà báo nước ngoài Mỹ, việc bị giới hạn còn 240 ngày cho mỗi lần lưu trú tạo ra một rủi ro khác: sự phụ thuộc vào quy trình gia hạn thường xuyên, kéo theo áp lực và khả năng tự kiểm duyệt. Trước đây, thời hạn lên tới 5 năm giúp các cơ quan báo chí xây dựng đội ngũ và đầu tư dài hạn cho việc đưa tin. Khi thị thực I bị siết, phóng viên quốc tế có thể phải cân nhắc rút bớt hiện diện, giảm chiều sâu đưa tin, hoặc chuyển sang các hình thức tác nghiệp từ xa, làm suy yếu khả năng giám sát độc lập đối với chính sách Mỹ. Cùng lúc, DHS biện minh bằng luận điểm an ninh quốc gia, nhưng nếu thiếu kiểm soát, chính luận điểm này dễ bị dùng để hạn chế những tiếng nói khó chịu. Phán quyết tạm hoãn vì thế không chỉ là thắng lợi pháp lý, mà là khoảng dừng cần thiết để xã hội chất vấn cái giá của việc dùng visa như công cụ kiểm soát thông tin.
Tương lai cuộc chiến pháp lý và bài học cho chính sách thị thực
Phán quyết của Thẩm phán Saylor mới chỉ dừng ở lệnh hoãn: DHS hiện chưa thể triển khai thay đổi với các diện F, J và I theo kế hoạch, nhưng vụ kiện sẽ tiếp tục được xem xét tại tòa và tương lai của quy định còn phụ thuộc các bước tố tụng tiếp theo. Điều này tạo ra khoảng thời gian quan trọng để giới học thuật, truyền thông và công luận gây sức ép lên chính sách. Nếu tòa tiếp tục nghiêng về phía nguyên đơn, thông điệp rõ ràng sẽ là: Nhà nước không thể tùy tiện tái thiết kế quy định thị thực Mỹ cho những nhóm được bảo vệ – như sinh viên, khách trao đổi và nhà báo – mà bỏ qua quy trình và hậu quả. Ngược lại, nếu DHS thắng, đại học Mỹ sẽ phải thích nghi với một trật tự visa sinh viên quốc tế ngắn hơi, nhiều rủi ro, còn báo chí quốc tế phải hoạt động trong bóng mây bất định. Lựa chọn cuối cùng của hệ thống pháp lý Mỹ sẽ cho thấy nước này muốn mình là pháo đài khép kín hay vẫn là trung tâm học thuật và thông tin mở.
