Đánh giá để điều chỉnh việc dạy và học
Chuẩn hóa kiểm tra, đánh giá học sinh là thống nhất yêu cầu và cách tổ chức đánh giá để nhận diện đúng mức độ tiến bộ, từ đó điều chỉnh việc dạy và học, thay vì dùng một bài thi làm thước đo duy nhất. Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành về đánh giá học sinh tiểu học và trung học, trong đó có kiểm tra chung một số môn ở lớp 5, lớp 9 và lớp 12. Đây là hướng đi hợp lý nếu đề kiểm tra bám sát yêu cầu chương trình và kết quả được đặt trong toàn bộ quá trình học tập. Thống nhất ma trận, cấu trúc và yêu cầu có thể giúp địa phương so sánh kết quả trên căn cứ rõ ràng hơn; điều đó không đồng nghĩa mọi học sinh giống nhau hay năng lực của các em có thể gói gọn trong điểm số. Mục tiêu phải là đánh giá học sinh vì sự tiến bộ, không mở thêm một vòng áp lực thi cử.
Thông tư cũng mở đường cho kiểm tra trên máy tính, nhưng công nghệ chỉ hữu ích khi trường có thiết bị, đường truyền, quy trình an toàn và phương án hỗ trợ phù hợp. Triển khai theo lộ trình là điều kiện để học sinh không bị bất lợi vì nơi mình học thiếu hạ tầng. Đây không phải tín hiệu rằng mọi kỳ thi sẽ sớm chuyển lên máy tính. Nếu chuẩn hóa bị hiểu thành thêm bài kiểm tra hoặc thêm thủ tục, chính sách sẽ đi ngược mục tiêu giảm sức ép. Giá trị của thay đổi nằm ở việc thông tin đánh giá giúp giáo viên biết em nào cần hỗ trợ và nội dung nào cần dạy lại, chứ không phải tạo thêm bảng xếp hạng.
Tiếp nhận đầu cấp: giảm cuộc đua vào trường
Quy định về tiếp nhận học sinh đầu cấp được nêu trong nguồn vẫn là dự thảo, không nên nhầm với Thông tư 89 đã ban hành. Dự thảo kế thừa một số quy định phù hợp của Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT, đồng thời chuyển trọng tâm từ tổ chức “tuyển sinh” sang chủ động dự báo nhu cầu, chuẩn bị trường lớp và bố trí chỗ học. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì cơ hội học tập không nên phụ thuộc vào việc gia đình chạy đua với một kỳ thi đầu vào. Dự thảo mở rộng phạm vi điều chỉnh đến lớp 1, lớp 6 và lớp 10; riêng lớp 1, đề xuất không kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn. Định hướng bố trí học sinh theo địa bàn cư trú, tạo điều kiện học gần nhà, có thể giảm áp lực thi cử không cần thiết, miễn là địa phương thực sự chuẩn bị đủ chỗ học.
Phân biệt tình trạng pháp lý là thiết yếu: quy định kiểm tra, đánh giá theo Thông tư 89 là nội dung đã được ban hành, còn các điểm về tiếp nhận đầu cấp được mô tả là dự thảo. Vì vậy, không thể trình bày những đề xuất này như quy định đã có hiệu lực. Khi được hoàn thiện, hiệu quả của cách làm mới sẽ tùy thuộc khả năng dự báo dân số học đường, phân bổ trường lớp và công khai phương án tiếp nhận. Nếu thiếu chỗ học hoặc thông tin rõ ràng, việc đổi tên quy trình không tự tạo ra công bằng. Nhưng lấy quy hoạch và nhu cầu học tập làm điểm xuất phát vẫn tốt hơn để trẻ em phải gánh sức ép tuyển chọn.
Đổi tiêu chí thi đua để không đẩy áp lực xuống lớp học
Chỉ thị 37/CT-TTg ngày 20/10/2026 yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi làm căn cứ đánh giá, xếp loại, khen thưởng. Đây là yêu cầu cần thiết: khi thứ hạng và chỉ tiêu chi phối thi đua trường học, giáo viên có thể chịu sức ép đạt điểm số đã đăng ký, rồi sức ép ấy chuyển sang học sinh, khiến các em căng thẳng và mệt mỏi. Điểm thi vẫn có ý nghĩa, nhưng không thể đại diện trọn vẹn cho chất lượng dạy học hoặc công sức giúp học sinh yếu tiến bộ. Kết quả lớp học còn chịu ảnh hưởng của đầu vào và điều kiện học tập; áp một chỉ tiêu giống nhau rồi xếp loại chủ yếu bằng điểm số dễ tạo bất công. Giảm áp lực thành tích vì thế không phải hạ chuẩn, mà là ngừng đánh đồng thành tích bề nổi với hiệu quả giáo dục.
Các trường tại Hải Phòng được yêu cầu đổi mới tiêu chí thi đua và đánh giá công bằng giáo viên, ghi nhận trách nhiệm, hiệu quả công việc, đổi mới phương pháp và đóng góp cho tập thể; tiêu chí cần cụ thể, công khai và phù hợp điều kiện từng trường, từng lớp. Chỉ thị giao rà soát, đổi mới việc giao chỉ tiêu và dùng kết quả kiểm tra, thi cử trong khen thưởng; việc này phải hoàn thành trước ngày 30/11/2026. Phó Chủ tịch UBND thành phố Đào Trọng Đức giao Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì nghiên cứu, đề xuất triển khai và báo cáo UBND thành phố. Thay đổi chỉ có ý nghĩa nếu giáo viên được ghi nhận cả khi hỗ trợ học sinh tiến bộ, thay vì chỉ khi lớp đạt tỷ lệ điểm cao.
Công bằng mới là thước đo của cải cách
Ba hướng thay đổi cùng nhắm đến một vấn đề: không để một con số đơn lẻ quyết định cơ hội học tập, danh tiếng nhà trường hay đánh giá giáo viên. Kiểm tra chung có thể tạo căn cứ so sánh; tiếp nhận đầu cấp theo kế hoạch có thể giảm cuộc đua tuyển chọn; tiêu chí thi đua rộng hơn có thể hạn chế áp lực thành tích. Nhưng từng công cụ đều có rủi ro nếu triển khai máy móc: bài kiểm tra chung thành thêm gánh nặng, dự thảo tiếp nhận thành thủ tục mới, còn tiêu chí thi đua mới chỉ đổi tên mà vẫn chạy theo chỉ tiêu. Vì vậy, chất lượng phải được bảo vệ bằng đánh giá trung thực, điều kiện tổ chức phù hợp và ghi nhận sự tiến bộ thực tế.
Điểm cần theo dõi không chỉ là quy định được ban hành hay kế hoạch hoàn tất đúng hạn, mà là trải nghiệm của học sinh và giáo viên sau khi áp dụng. Nhà trường cần dùng kết quả kiểm tra để hỗ trợ việc học, công khai cách bình xét và tính đến điều kiện khác nhau giữa lớp học. Khi đó, giảm áp lực thi cử không trở thành lời hứa tách rời thực tế, còn thi đua không khuyến khích dạy để đạt chỉ tiêu. Cải cách đáng giá là cải cách giúp học sinh học tốt hơn mà không buộc các em và thầy cô phải hy sinh sự trung thực để có thành tích đẹp.
