Thành tích không thể thay thế chất lượng
Bệnh thành tích trong giáo dục là việc đặt nặng điểm số, tỷ lệ xếp loại và thứ hạng đến mức chúng lấn át mục tiêu dạy học, sự tiến bộ của học sinh và đánh giá trung thực. Đây không phải lỗi riêng của một kỳ thi hay một ngôi trường: khi con số đẹp trở thành đích đến, giáo dục thực chất bị đẩy lùi. Bệnh thành tích là một trong những rào cản lớn nhất trên con đường đưa giáo dục trở về đúng mục tiêu. Vì vậy, giảm áp lực thành tích không đồng nghĩa hạ thấp yêu cầu học tập; đó là từ chối dùng một vài chỉ số thuận tiện để đại diện cho toàn bộ chất lượng. Chỉ thị số 37/CT-TTg ngày 20/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ đánh giá, khen thưởng. Hướng đi này đúng, nhưng hiệu quả sẽ tùy thuộc vào cách các trường biến yêu cầu thành tiêu chí cụ thể.
Thi đua phải ghi nhận quá trình, không chỉ con số
Một cơ chế thi đua trường học gắn chặt điểm thi với xếp loại giáo viên dễ tạo ra động lực sai lệch. Tại một số trường ở Hải Phòng, giáo viên được cộng 5 điểm khi học sinh đạt chỉ tiêu kế hoạch chuyên môn và 10 điểm nếu có học sinh đoạt giải học sinh giỏi cấp thành phố. Cách thưởng ấy có thể khuyến khích nỗ lực, nhưng nếu trở thành thước đo chủ đạo, nó khiến lớp có đầu vào thuận lợi được lợi thế, còn công sức hỗ trợ học sinh yếu dễ bị xem nhẹ. Giáo viên cũng có thể chịu áp lực chạy theo tỷ lệ đã đăng ký, khiến kết quả kiểm tra không còn phản ánh đúng năng lực thực tế. Áp lực ấy có thể truyền sang học sinh, làm các em căng thẳng, mệt mỏi. Vì thế, đổi tiêu chí không phải bỏ trách nhiệm về chất lượng; đó là đo chất lượng bằng nhiều bằng chứng hơn điểm số cuối kỳ.
Đánh giá giáo viên công bằng cần xem xét kết quả thực hiện nhiệm vụ, sự tiến bộ của học sinh, tinh thần trách nhiệm, đổi mới phương pháp và đóng góp cho tập thể. Kết quả thi vẫn có giá trị, nhưng cần đặt trong bối cảnh lớp học và quá trình dạy học. Một học sinh yếu tiến bộ, một em thiếu tự tin bắt đầu tham gia bài học cũng là kết quả đáng ghi nhận. Tiêu chí cần công khai, có căn cứ và phù hợp điều kiện từng trường, từng lớp; nếu không, thay chỉ tiêu cũ bằng bộ chỉ tiêu mới sẽ chỉ đổi hình thức áp lực.
Đổi quy định phải đi cùng đổi nhận thức
Chỉ thị 37 thừa nhận bệnh thành tích chưa được khắc phục triệt để và cơ chế đánh giá, thi đua, khen thưởng còn bất cập. Việc rà soát, đổi mới cách giao chỉ tiêu và sử dụng kết quả kiểm tra trong bình xét phải hoàn thành trước ngày 30/11/2026. Tại Hải Phòng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đào Trọng Đức đã giao Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp các đơn vị nghiên cứu, đề xuất cách triển khai và báo cáo UBND thành phố. Đây là những bước cần thiết, nhưng văn bản và thời hạn sẽ không tự làm thay đổi văn hóa chạy theo thứ hạng. Nếu phụ huynh, nhà trường và cộng đồng vẫn chỉ xem điểm cao, giải thưởng hay tỷ lệ đỗ là dấu hiệu duy nhất của thành công, giáo viên vẫn bị thúc ép tạo ra những con số ấy.
Giải quyết tận gốc đòi hỏi ngành giáo dục lẫn xã hội thay đổi nhận thức, từ bỏ áp lực xếp hạng và thi đua hình thức, đồng thời đổi mới kiểm tra, đánh giá. Nhà trường cần dùng khảo sát để nhận diện lỗ hổng kiến thức và hỗ trợ người học, thay vì chỉ so sánh thứ hạng; gia đình cũng cần nhìn nhận nỗ lực và tiến bộ, không chỉ kết quả nổi bật. Kết luận nên rõ ràng: giảm áp lực thành tích không phải nới lỏng chất lượng, mà là thay cách xác định chất lượng. Khi thi đua ghi nhận đúng công sức, đánh giá công bằng và xã hội thôi đồng nhất thành công với điểm số, giáo dục mới có cơ hội trở về thực chất.
