Từ “nhà máy gia công gỗ” đến “ngành kiến tạo giá trị”
Ngành gỗ Việt Nam là tập hợp các doanh nghiệp và làng nghề chế biến, sản xuất, xuất khẩu và kinh doanh sản phẩm gỗ, từ nội thất, ngoại thất đến mỹ nghệ, hiện giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng gỗ toàn cầu nhưng vẫn chủ yếu dựa vào năng lực gia công hơn là thiết kế độc lập và sở hữu thương hiệu riêng. Vấn đề cốt lõi không còn là làm được bao nhiêu sản phẩm hay xây thêm bao nhiêu nhà máy, mà là giữ lại bao nhiêu giá trị trong mỗi đơn hàng và làm chủ bao nhiêu khâu trong chuỗi cung ứng gỗ. Năng lực sản xuất và xuất khẩu liên tục mở rộng, song dư địa tăng trưởng bằng mô hình gia công gỗ đang thu hẹp rõ rệt. Nếu ngành gỗ không chuyển trục sang “thiết kế độc lập, thương hiệu nội thất riêng”, Việt Nam sẽ bị kẹt ở nấc thang thấp nhất của chuỗi giá trị và dễ bị bóp biên lợi nhuận.
VIFA ASEAN 2026: tín hiệu rõ ràng cho yêu cầu “Designed in Vietnam”
Tại lễ khai mạc Hội chợ VIFA ASEAN 2026 diễn ra ngày 2/9 ở TP.HCM, các chuyên gia và nhà quản lý đã thẳng thắn chỉ ra nghịch lý: sản xuất và xuất khẩu gỗ tăng mạnh, nhưng mô hình gia công gỗ không còn là con đường tăng trưởng bền vững. Trong bảy tháng đầu năm, xuất khẩu ngành gỗ vượt 10,2 tỷ USD, xuất siêu trên 8 tỷ USD – những con số cho thấy Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng gỗ toàn cầu. Nhưng phía sau tốc độ này là sức ép từ những tiêu chuẩn mới: phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc gỗ hợp pháp, yêu cầu môi trường và chính sách thuế thay đổi liên tục. Theo ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, “Designed in Vietnam” không phải là câu khẩu hiệu trên nhãn sản phẩm, mà là chuyển đổi mô hình kinh doanh, từ vị trí nhà cung ứng sang chủ thể kiến tạo sản phẩm.
Tại sao phải chuyển từ tăng sản lượng sang tăng hàm lượng giá trị
Trong giai đoạn trước, ngành gỗ Việt Nam cạnh tranh chủ yếu bằng năng lực sản xuất, chi phí thấp và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn. Điều này khiến doanh nghiệp quen với tư duy gia công: sản xuất theo mẫu có sẵn, phụ thuộc vào khách hàng trung gian, ít đầu tư thiết kế độc lập và phát triển thương hiệu nội thất riêng. Nhưng khi rào cản kỹ thuật, yêu cầu xanh và truy xuất nguồn gốc tăng lên, lợi thế chi phí không còn đủ để bảo vệ biên lợi nhuận. Muốn thoát khỏi vòng lặp “sản lượng cao – giá trị thấp”, doanh nghiệp phải bước vào khâu có hàm lượng giá trị cao nhất: nghiên cứu thị trường, sáng tạo mẫu mã, sở hữu bản quyền, kể câu chuyện thương hiệu và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng. Nói cách khác, chuyển từ “Made in Vietnam” sang “Designed in Vietnam” là điều kiện bắt buộc để không bị mắc kẹt ở đáy chuỗi giá trị.
Thiết kế độc lập, dữ liệu và chuỗi cung ứng gỗ an toàn hơn
Thay vì sản xuất theo mẫu có sẵn, doanh nghiệp gỗ cần tự phát triển sản phẩm: hiểu xu hướng, thiết kế độc lập, kiểm soát dữ liệu thị trường và sở hữu bản quyền. Dữ liệu đang trở thành một mắt xích quan trọng của an ninh chuỗi cung ứng gỗ: ai nắm được hành vi tiêu dùng, yêu cầu xanh và nhịp biến động đơn hàng sẽ giảm được rủi ro đứt gãy. Song song, việc liên kết giữa các địa phương – TP.HCM với thế mạnh tài chính, thiết kế, logistics; các tỉnh lân cận với không gian sản xuất và nguyên liệu – có thể giúp chuỗi cung ứng giảm chi phí và rút ngắn thời gian giao hàng. Một hệ sinh thái liên kết chặt chẽ sẽ cho phép doanh nghiệp Việt không chỉ làm thuê, mà còn tổ chức, kiểm soát và tối ưu toàn bộ chuỗi giá trị, từ rừng trồng, nhà máy đến kênh bán lẻ trong và ngoài nước.
Người tiêu dùng nội địa: trụ cột chiến lược, không phải thị trường thứ cấp
Trong cuộc chơi mới, thị trường nội địa hơn 100 triệu dân phải được coi là trụ cột chiến lược, chứ không phải nơi tiêu thụ phần còn lại. Khi doanh nghiệp xây được thương hiệu nội thất rõ bản sắc, sản phẩm thiết kế độc lập sẽ có cơ hội thử nghiệm, tinh chỉnh ngay trên sân nhà, trước khi đi xa hơn vào chuỗi cung ứng gỗ toàn cầu. Khai thác sức mua nội địa giúp mở thêm dư địa tăng trưởng, đồng thời giảm phụ thuộc vào một vài thị trường xuất khẩu lớn, nơi các rủi ro về chính sách và tiêu chuẩn có thể thay đổi chỉ sau một đêm. Quan trọng hơn, người Việt được hưởng lợi trực tiếp: tiếp cận sản phẩm gỗ an toàn hơn, có truy xuất nguồn gốc, phù hợp không gian sống hiện đại và phản ánh thẩm mỹ riêng. Nếu bỏ qua thị trường nội địa, ngành gỗ sẽ tự đánh mất bệ phóng quan trọng nhất cho tham vọng “Designed in Vietnam”.
