Từ tăng sản lượng sang làm chủ thiết kế và giá trị gia tăng
Ngành gỗ Việt Nam là tập hợp các doanh nghiệp trồng rừng, chế biến gỗ và sản xuất nội thất gỗ, trong nhiều năm chủ yếu hoạt động theo mô hình gia công dựa trên thiết kế của đối tác nước ngoài, nay đang chuyển dần sang tự thiết kế sản phẩm, xây dựng thương hiệu và nắm giữ nhiều khâu hơn trong chuỗi giá trị gỗ toàn cầu. Ngày hôm nay, câu hỏi quan trọng không phải là xuất khẩu được bao nhiêu, mà là mỗi sản phẩm gỗ Việt mang lại bao nhiêu giá trị gia tăng. Tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu đã chiếm tới 64,4% kim ngạch xuất khẩu trong 7 tháng đầu năm, cho thấy ngành gỗ Việt Nam đang dịch chuyển khỏi quỹ đạo “tăng sản lượng bằng mọi giá” để tiến về câu chuyện thiết kế nội thất gỗ, bản quyền, và thương hiệu riêng. Đây là bước ngoặt chiến lược: nếu tiếp tục dừng ở gia công, biên lợi nhuận sẽ bị giới hạn và doanh nghiệp khó trụ vững dưới áp lực cạnh tranh toàn cầu.
Chế biến sâu: nền tảng để leo lên nấc thang cao hơn của chuỗi giá trị gỗ
Điểm đáng mừng của ngành gỗ Việt Nam là sức bật từ sản phẩm chế biến sâu. Khi nhóm sản phẩm này chiếm 64,4% tổng kim ngạch 10,2 tỷ USD xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ trong 7 tháng đầu năm, điều đó cho thấy doanh nghiệp đã bước qua giai đoạn chỉ bán nguyên liệu và bán công, để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị gỗ thông qua thiết kế, hoàn thiện, lắp ráp và đóng gói. Về bản chất, chế biến sâu là cách chuyển trọng tâm từ “sản xuất theo đơn đặt hàng” sang “phát triển sản phẩm”. Mô hình OEM từng giúp ngành mở rộng quy mô, đầu tư máy móc, tích lũy kinh nghiệm, nhưng phần giá trị cao vẫn nằm ở khâu thiết kế, thương hiệu, phân phối. Khi chấp nhận đầu tư cho R&D, đội ngũ thiết kế và bản quyền mẫu mã, doanh nghiệp không chỉ tăng được biên lợi nhuận trên từng sản phẩm, mà còn giảm phụ thuộc vào chu kỳ đơn hàng thất thường của đối tác.
Áp lực môi trường, nguồn gốc và logistics: lý do buộc phải nâng chất lượng tăng trưởng
Sự chuyển dịch từ gia công sang thương hiệu không diễn ra trong khoảng trống, mà được thúc ép bởi những yêu cầu mới của thị trường. Doanh nghiệp gỗ Việt Nam đang đồng thời chịu sức ép về truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn ESG, quy định giảm phát thải carbon, cùng với biến động chi phí logistics và sức mua trồi sụt tại các thị trường lớn như Mỹ. Trong bối cảnh này, tăng sản lượng chưa chắc mang lại tăng lợi nhuận nếu sản phẩm vẫn nằm ở phân khúc gia công giá thấp. Cách thích ứng hợp lý là nâng chất lượng tăng trưởng: thiết kế nội thất gỗ theo tiêu chuẩn môi trường, tối ưu cấu trúc sản phẩm để tiết kiệm vật liệu, đáp ứng truy xuất nguồn gốc, đồng thời xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với rừng trồng bền vững. Khi doanh nghiệp kiểm soát được từ nguồn nguyên liệu đến thiết kế và hoàn thiện, họ có vị thế đàm phán tốt hơn với nhà mua hàng, chứ không chỉ là mắt xích “nhận việc – làm theo – giao hàng” như trước.
Từ OEM sang ODM: bước đi bắt buộc nếu muốn có thương hiệu nội thất gỗ Việt
Nâng cấp chuỗi giá trị gỗ thực chất là câu chuyện chuyển dịch mô hình: từ OEM (gia công theo thiết kế của đối tác) sang ODM (tự thiết kế và phát triển sản phẩm). Với ODM, doanh nghiệp phải chủ động nghiên cứu thị trường, nắm xu hướng tiêu dùng, xây dựng bộ sưu tập thiết kế nội thất gỗ cho từng phân khúc và từng vùng văn hóa. Theo ông Trần Ngọc Liêm, phân ngành nội thất là động lực tạo giá trị gia tăng cao nhất; Việt Nam đã chiếm hơn 20% thị phần đồ nội thất bằng gỗ tại Nhật Bản và Canada, tức là đã có chỗ đứng ở các thị trường khó tính. Nếu không nâng cấp lên ODM, doanh nghiệp sẽ mãi là “nhà máy thuê ngoài” cho thương hiệu quốc tế. Ngược lại, khi có thiết kế và thương hiệu riêng, doanh nghiệp có thể giới thiệu bộ sưu tập tại các hội chợ chuyên ngành, tiếp cận trực tiếp hệ thống phân phối quốc tế và từng bước kiểm soát nhiều khâu giá trị cao trong chuỗi nội thất toàn cầu.
Triển vọng và điều kiện để ngành gỗ bước vào kỷ nguyên tự chủ thương hiệu
Điểm tích cực là bối cảnh thị trường cũng mở ra không gian cho sự chuyển dịch này. Nội thất Việt đang có chỗ đứng tại Nhật Bản, Canada và bắt đầu mở rộng mạnh sang châu Âu, nơi quy mô thị trường nội thất được dự báo tăng trưởng ổn định trong giai đoạn tới. Các sự kiện kết nối xuất khẩu, chuỗi cung ứng và công nghệ xanh diễn ra liên tiếp, với những không gian dành riêng cho giải pháp công nghệ, sản xuất xanh và sourcing quốc tế, là cơ hội để doanh nghiệp nội thất gỗ trình diễn năng lực thiết kế, kể câu chuyện thương hiệu và ký kết hợp đồng dài hạn. Tuy nhiên, triển vọng chỉ thành hiện thực nếu doanh nghiệp chấp nhận đầu tư dài hạn cho thiết kế, bản quyền, chuẩn môi trường và quản trị chuỗi giá trị gỗ từ rừng trồng đến sản phẩm hoàn thiện. Kỷ nguyên tự chủ thương hiệu không phải là phần thưởng tự nhiên cho tăng trưởng xuất khẩu, mà là kết quả của lựa chọn chiến lược dám rời khỏi vùng an toàn gia công.
