Từ “Made in Vietnam” đến “Designed in Vietnam”: định nghĩa lại hướng đi
Ngành gỗ Việt Nam là hệ thống doanh nghiệp sản xuất, chế biến, gia công gỗ và nội thất, đang chuyển từ vai trò nhà máy gia công giá rẻ cho thương hiệu nước ngoài sang phát triển thiết kế, sản phẩm và thương hiệu nội thất riêng để giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn trên mỗi sản phẩm. Tại lễ khai mạc VIFA ASEAN 2026 diễn ra ngày 2/9 ở TP.HCM, các chuyên gia và nhà quản lý thẳng thắn chỉ ra nghịch lý: năng lực sản xuất, xuất khẩu mở rộng nhưng dư địa tăng trưởng dựa trên gia công gỗ đang thu hẹp. Ngành gỗ Việt Nam vì thế không thể tiếp tục chạy theo sản lượng mà phải chuyển trọng tâm sang hàm lượng giá trị. Nếu doanh nghiệp không sớm làm chủ thiết kế và thương hiệu nội thất, vị thế hiện tại trong chuỗi cung ứng đồ gỗ toàn cầu sẽ chỉ là "nhà xưởng khổng lồ" của thế giới.
Gia công gỗ đã tới giới hạn: vì sao phải chuyển mô hình
Số liệu xuất khẩu 7 tháng đầu năm cho thấy ngành gỗ Việt Nam đạt hơn 10,2 tỷ USD và xuất siêu trên 8 tỷ USD, thể hiện vai trò ngày càng rõ trong chuỗi cung ứng đồ gỗ toàn cầu. Nhưng phía sau các con số là áp lực ngày càng khắt khe từ thị trường lớn: quy định về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc gỗ hợp pháp, tiêu chuẩn môi trường và thay đổi chính sách thuế đang ép doanh nghiệp phải thay đổi. Mô hình gia công gỗ, sống nhờ đơn hàng và mẫu có sẵn, khiến doanh nghiệp phụ thuộc vào nhà mua hàng trung gian, khó chủ động khi thị trường biến động. Tăng sản lượng nhưng không nắm được thiết kế, thương hiệu nội thất và dữ liệu khách hàng đồng nghĩa với việc phần giá trị gia tăng cao nhất vẫn nằm ở nước ngoài. Ngành gỗ Việt Nam không thiếu năng lực sản xuất, mà thiếu quyền quyết định sản phẩm và câu chuyện thương hiệu.
Chìa khóa giá trị gia tăng: làm chủ thiết kế, thương hiệu và thị trường
Điểm khác biệt giữa "Made in Vietnam" và "Designed in Vietnam" không chỉ là dòng chữ trên nhãn sản phẩm; đó là thay đổi toàn bộ mô hình kinh doanh. Khi doanh nghiệp nội thất gỗ tự nghiên cứu thị trường, thiết kế sản phẩm, sở hữu bản quyền và xây dựng thương hiệu nội thất riêng, họ tiến từ vị trí nhà cung ứng sang vai trò chủ thể kiến tạo sản phẩm. Theo ông Vũ Bá Phú, VIFA ASEAN 2026 được tổ chức để không chỉ giới thiệu sản phẩm mà còn tạo không gian kết nối với đối tác quốc tế, cập nhật xu hướng và tìm cơ hội trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây chính là sân chơi để doanh nghiệp rèn năng lực thiết kế nội thất gỗ và phát triển bộ sưu tập mang dấu ấn riêng. Tăng trưởng của ngành phải dịch chuyển từ tăng sản lượng sang tăng hàm lượng giá trị, nghĩa là doanh nghiệp giữ lại được nhiều bước trong chuỗi giá trị thay vì chỉ dừng ở khâu sản xuất thô.
An ninh chuỗi cung ứng gắn với dữ liệu: đâu là lợi thế mới
Khi chuyển từ gia công gỗ sang thiết kế và thương hiệu riêng, chuỗi cung ứng ngành gỗ không còn là câu chuyện nguyên liệu và nhà máy, mà gắn chặt với dữ liệu. Dữ liệu về nguồn gốc gỗ, quy trình sản xuất, thiết kế, khách hàng, đơn hàng và vận chuyển đang trở thành tài sản có giá trị trong an ninh chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, giá trị chỉ thực sự phát huy nếu doanh nghiệp làm chủ hệ thống số hóa và bảo mật ngay từ đầu. Các hệ thống truy xuất nguồn gốc phải bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu; tài sản trí tuệ và thiết kế cần được bảo vệ; quản trị và logistics phải có phương án phòng ngừa rủi ro an ninh mạng. Khả năng kiểm soát thiết kế, thương hiệu, dữ liệu và thị trường sẽ quyết định sức cạnh tranh dài hạn của ngành gỗ Việt Nam chứ không phải việc có thêm một nhà xưởng hay dây chuyền mới. Ai sở hữu dữ liệu của khách hàng và sản phẩm, người đó sở hữu giá trị gia tăng.
Từ nhà máy gia công thành hệ sinh thái sáng tạo
Một điểm nghẽn lớn của ngành gỗ Việt Nam là sự phân tán về sản xuất, thiết kế, logistics, tài chính và phân phối. Nếu không hình thành được hệ sinh thái liên kết, từng doanh nghiệp sẽ mãi quanh quẩn ở vai trò xưởng gia công, khó nâng cấp thành thương hiệu nội thất mạnh. TP.HCM có thế mạnh về tài chính, thương mại quốc tế, thiết kế, dịch vụ và logistics, trong khi các địa phương lân cận sở hữu không gian sản xuất, nguồn nguyên liệu, cụm công nghiệp và hệ thống doanh nghiệp chế biến. Kết nối những lợi thế này có thể rút ngắn thời gian giao hàng, giảm chi phí và tăng khả năng chủ động của chuỗi cung ứng. Theo ông Trần Ngọc Liêm, giá trị của VIFA ASEAN nằm ở các kết nối thương mại thực chất giữa nhà mua hàng, nhà cung cấp và nhà thiết kế. Đây là mô hình mà ngành gỗ Việt Nam nên nhân rộng: chuyển từ cụm nhà máy gia công sang mạng lưới sáng tạo, nơi mỗi doanh nghiệp cùng chia sẻ dữ liệu, thiết kế và thị trường để cùng leo lên nấc thang giá trị cao hơn.
