Từ mở cửa toàn diện tới tư duy “chọn lọc” với xe điện
Chính sách xe điện Đông Nam Á là tập hợp các biện pháp thuế, trợ cấp, quy định nhập khẩu và yêu cầu nội địa hóa mà các chính phủ trong khu vực sử dụng để thúc đẩy chuyển đổi năng lượng sạch, đồng thời kiểm soát tác động của xe điện nhập khẩu – đặc biệt là từ Trung Quốc – đối với ngành công nghiệp ô tô và lợi ích kinh tế địa phương. Bức tranh chung không còn là “trải thảm đỏ” cho mọi mẫu xe điện, mà là quá trình điều chỉnh liên tục giữa khuyến khích và ràng buộc. Bốn năm ưu đãi rộng rãi đủ để nhiều nước nhận ra mặt trái: xe giá rẻ tràn vào khiến công nghiệp hỗ trợ suy yếu, trong khi đầu tư nhà máy lắp ráp và tỷ lệ nội địa hóa không tiến nhanh như kỳ vọng.
Malaysia: siết ưu đãi xe Trung Quốc để tránh thành “bãi tiêu thụ”
Malaysia là ví dụ rõ nhất cho việc chuyển từ mở cửa sang dựng ngưỡng bảo vệ sản xuất nội địa. Bốn năm trước, nước này miễn toàn bộ thuế nhập khẩu và thuế tiêu thụ đặc biệt cho xe điện nguyên chiếc, kèm mức giá sàn nhằm ngăn làn sóng xe giá rẻ từ Trung Quốc. Nhưng ưu đãi rộng rãi khiến các thương hiệu Trung Quốc nhanh chóng chiếm thị phần xe năng lượng mới, đồng thời đe dọa biến Malaysia thành nơi tiêu thụ xe dư thừa của thị trường toàn cầu. Theo chính phủ, mục tiêu điều chỉnh chính sách là “hỗ trợ phát triển ngành ô tô trong nước và bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia cùng quyền lợi người tiêu dùng”. Cách siết điều kiện giá, công suất và nội địa hóa cho thấy Malaysia chấp nhận đánh đổi tăng trưởng thị phần xe điện ngắn hạn để giữ không gian cho doanh nghiệp và chuỗi cung ứng nội địa.
Indonesia và Thái Lan: từ thị trường tiêu thụ sang trung tâm sản xuất
Indonesia chọn cách cho doanh nghiệp “thời gian thử” với xe điện nhập khẩu: cho phép nhập nguyên chiếc với thuế nhập khẩu bằng 0, nhưng buộc phải sản xuất trong nước số lượng tương ứng vào thời điểm nghĩa vụ đến hạn. Về bản chất, đó là lời cam kết: ai muốn hưởng ưu đãi phải gắn lợi ích của mình với công nghiệp nội địa. Chính sách điện hóa phương tiện tại Indonesia được xây dựng để vừa thúc đẩy ngành xe điện, vừa giảm tiêu thụ nhiên liệu và gánh nặng trợ cấp năng lượng – một sự kết hợp rõ ràng giữa mục tiêu năng lượng sạch và bảo vệ tài khóa quốc gia. Thái Lan thì chuyển trọng tâm từ bán trong nước sang xuất khẩu, buộc doanh nghiệp nhập một xe phải sản xuất tại chỗ nhiều hơn, đồng thời siết cách tính nội địa hóa để tránh dư thừa nguồn cung trong nước. Cả hai đang tự định vị là trung tâm sản xuất thay vì chỉ là thị trường tiêu thụ.
Lào, Indonesia và bài toán chuyển đổi năng lượng sạch có “công bằng”?
Không thể hiểu chính sách xe điện Đông Nam Á chỉ qua lăng kính bảo hộ. Ở Lào, chính phủ đình chỉ nhập khẩu phương tiện chạy xăng và đặt mục tiêu xe điện chiếm 30% tổng số phương tiện vào năm 2030. Thuế tiêu thụ với xe điện thấp hơn hẳn xe chạy xăng, kèm yêu cầu các doanh nghiệp vận tải phải thay thế một phần đội xe bằng phương tiện điện. Indonesia thì trợ cấp cho xe máy điện để người dân rời khỏi phương tiện chạy xăng, dù phải giảm mức trợ cấp vì năng lực sản xuất trong nước còn hạn chế. Những bước đi này cho thấy chuyển đổi năng lượng sạch không thể tách rời năng lực công nghiệp và ngân sách. Các nước sẵn sàng ưu đãi, nhưng buộc phải gắn ưu đãi với điều kiện sản xuất trong nước để đảm bảo lợi ích kinh tế không bị “bào mòn” bởi hàng nhập khẩu giá rẻ.
Cân bằng mới cho khu vực: sạch hơn nhưng phải có lợi cho địa phương
Điểm chung trong chính sách xe điện Đông Nam Á là sự chuyển dịch từ “mở hết cửa cho xe điện” sang “mở có điều kiện”. Giai đoạn ưu đãi mở cửa đã kết thúc, và các nước bắt đầu tính phần nhận về từ chuỗi giá trị, việc làm và công nghiệp phụ trợ. Nếu xe điện chỉ là hàng nhập khẩu hoàn chỉnh từ Trung Quốc, lợi ích năng lượng sạch sẽ đi cùng rủi ro suy giảm ngành ô tô bản địa. Nếu ưu đãi gắn với yêu cầu nội địa hóa, xuất khẩu và giới hạn thị trường nội địa, thì chuyển đổi năng lượng sạch sẽ đi kèm năng lực sản xuất thực sự. Chính sách mới của Indonesia nhấn mạnh mục tiêu đồng thời thúc đẩy ngành xe điện và giảm gánh nặng trợ cấp năng lượng, trong khi Malaysia tuyên bố bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia và người tiêu dùng. Thông điệp chung: xe điện phải sạch hơn cho môi trường, nhưng cũng phải “có ích” cho kinh tế địa phương.
