Từ tôm đến mực: thủy sản Mỹ Latinh bước vào giai đoạn tái định hình
Tái định hình thương mại thủy sản Mỹ Latinh là quá trình các nước trong khu vực đồng thời thay đổi sản lượng, hướng thị trường và cách quản lý nguồn lợi, khiến dòng chảy tôm, mực và nguyên liệu chế biến dịch chuyển rõ rệt giữa các châu lục và tạo ra một cấu trúc chuỗi cung ứng mới mà cả nhà xuất khẩu lẫn nhà nhập khẩu phải thích nghi. Xuất khẩu tôm Ecuador tăng tốc, Argentina bất ngờ đóng vụ tôm đỏ, còn Chile, Ecuador và Peru chọn hợp tác để quản lý mực ống khổng lồ chặt chẽ hơn. Trong bức tranh này, thương mại thủy sản toàn cầu không chỉ mở rộng về khối lượng mà còn lệch trục về quyền lực và rủi ro. Điều đáng nói: người trả giá cuối cùng cho mọi dịch chuyển không phải là tàu cá, mà là doanh nghiệp chế biến và người tiêu dùng.
Ecuador: xuất khẩu tôm tăng không chỉ vì sản lượng
Ngành tôm Ecuador là ví dụ rõ nhất cho thấy ai thích nghi nhanh thì chiếm được vị trí trung tâm trong chuỗi cung ứng tôm toàn cầu. Sau khi chững lại quanh mốc 1,2 triệu tấn năm 2024, xuất khẩu tôm Ecuador đã bật lên khoảng 1,39 triệu tấn năm 2025 và nửa đầu năm 2026 đã đạt 822.000 tấn, tăng 14% so với cùng kỳ. Nếu El Niño không phá vỡ nhịp sản xuất, con số cả năm có thể tiến sát 1,6 triệu tấn. Trung Quốc vẫn tiêu thụ khoảng một nửa lượng xuất khẩu trong 6 tháng đầu 2026, nhưng Mỹ đã vượt EU, còn nhiều điểm đến châu Á khác nổi lên như mắt xích chế biến – tái xuất. Việc tích hợp theo chiều dọc khiến các nhà nuôi lớn trực tiếp bước vào khâu xuất khẩu, tạo nên chuỗi cung ứng tôm tập trung, linh hoạt nhưng cũng làm tăng sức ép cạnh tranh với các nước chế biến, trong đó có Việt Nam – nơi đang nhập thêm tôm bỏ đầu còn vỏ để chế biến và tái xuất, một phần từ chính Ecuador.
Argentina dừng tôm đỏ: khoảng trống trên thị trường cao cấp
Trong khi Ecuador tăng tốc, Argentina lại quyết định phanh gấp. Từ 0 giờ ngày 13/9, nước này đóng toàn bộ vụ khai thác tôm đỏ tại vùng biển quốc gia; hạn cuối cho tàu xuất bến là 23h59 ngày 9/9 và mọi khai thác có chủ đích với tôm đỏ phải dừng từ mốc thời gian nói trên. Quyết định bảo tồn nguồn lợi này tạo ra khoảng trống rõ rệt trong phân khúc tôm cỡ lớn, cao cấp tại EU và Nhật, khi nguồn tôm đỏ khai thác mới bị thu hẹp. Điều thú vị là diễn biến lại có lợi cho các nhà cung cấp tôm cỡ lớn khác, trong đó có Việt Nam ở phân khúc cao cấp, dù không ảnh hưởng trực tiếp đến tôm thẻ Việt Nam. Người mua châu Âu và Nhật Bản sẽ phải chấp nhận giá cao hơn, sản phẩm thay thế nhiều hơn, còn chuỗi cung ứng tôm phải xoay trục sang nguồn nuôi thay vì khai thác, đẩy nhanh xu hướng coi tôm nuôi là nền tảng chính của thương mại thủy sản toàn cầu.
Chile–Ecuador–Peru siết mực ống khổng lồ: quản lý nghiêm để giữ vị thế
Trái với hình ảnh tôm tăng – giảm bất ngờ, mực ống khổng lồ Peru và cả khu vực Đông Nam Thái Bình Dương lại bước vào giai đoạn quản lý và hợp tác sâu hơn. Chile, Ecuador và Peru đã đạt đồng thuận về một Văn kiện Đề xuất nhằm tăng cường hợp tác khoa học, quản lý và bảo tồn nguồn lợi mực ống khổng lồ Dosidicus gigas tại vùng biển này. Thỏa thuận được đưa ra tại hội thảo khu vực về tính bền vững nghề khai thác mực ống khổng lồ tổ chức ở Lima, Peru. Các bên cảnh báo rõ ràng về khoảng trống dữ liệu khoa học và rủi ro khi khai thác tại vùng biển quốc tế chưa được kiểm soát hiệu quả. Văn kiện tập trung thúc đẩy nghiên cứu chung, phối hợp quản trị, tìm cơ chế hợp tác phù hợp luật mỗi nước và sẽ được CPPS trình lên các thành viên để xây dựng chương trình phối hợp tiếp theo. Nếu lập trường chung này được đưa vào các diễn đàn quốc tế như SPRFMO, nguồn cung mực ống khổng lồ Peru ra thế giới sẽ ổn định hơn, nhưng những đội tàu khai thác ngoài khu vực phải chấp nhận luật chơi khắt khe hơn.
Chuỗi cung ứng tôm toàn cầu: nhiều con đường tăng trưởng, một rủi ro chung
Điểm chung trong bức tranh thủy sản Mỹ Latinh là không quốc gia nào đi một con đường giống nhau, nhưng tất cả đều đối mặt với rủi ro chi phí và môi trường. Thương mại tôm toàn cầu tiếp tục mở rộng nhưng các quốc gia sản xuất lớn ngày càng chọn hướng đi khác biệt: Ecuador mở rộng sản xuất, đa dạng thị trường và dạng sản phẩm; Ấn Độ dựa vào chế biến, đa dạng hóa thị trường và đối tượng nuôi; Việt Nam kết hợp chế biến giá trị gia tăng với thị trường nội địa; Indonesia tập trung khôi phục lợi nhuận cho người nuôi và năng lực sản xuất đã ngừng hoạt động. Trong nền cảnh đó, chuỗi cung ứng tôm bị tác động thêm bởi nguyên liệu bột cá và dầu cá toàn cầu đang chịu sức ép El Niño: tại Ecuador, nhiệt độ mặt biển cao làm đàn cá nổi nhỏ dịch chuyển xa bờ hoặc xuống sâu, đe dọa nguồn nguyên liệu thức ăn cho nuôi trồng. Người nuôi Việt Nam vì thế phải coi rủi ro chi phí thức ăn là điểm nóng trong quý IV, nhất là với tôm và các loài cá cần khẩu phần đạm, dầu biển cao. Kết luận rõ ràng: ai kiểm soát tốt chi phí và môi trường sẽ giữ được chỗ đứng trong chuỗi cung ứng tôm, bất kể bản đồ địa lý có thay đổi ra sao.
