Ecuador và Peru dẫn đầu cuộc chơi thủy sản Mỹ Latinh

Từ ao nuôi đến nhà máy bột cá: hai cực mới của thủy sản Mỹ Latinh

Xuất khẩu tôm Ecuador và khai thác cá cơm Peru là hai động lực đối nghịch nhưng bổ sung cho nhau, đang cùng lúc định hình lại bức tranh thủy sản Mỹ Latinh, tác động trực tiếp tới nguồn cung tôm nguyên liệu, bột cá thị trường và vị thế cạnh tranh của khu vực trên bản đồ thương mại thủy sản toàn cầu. Khi Ecuador liên tiếp phá kỷ lục xuất khẩu tôm, Peru lại phải cắt ngắn mùa cá cơm vì rủi ro sinh thái, tạo nên một cuộc chơi mới về cung – cầu, giá cả và quyền lực thương mại giữa Mỹ Latinh, châu Á và các cường quốc nuôi trồng khác.

Ecuador: động lực tăng trưởng từ tôm và cơ hội vượt mặt Ấn Độ

Điểm nhấn lớn nhất của thủy sản Mỹ Latinh lúc này là xuất khẩu tôm Ecuador, với một chuỗi kỷ lục đang đẩy nước này lên vị trí trung tâm trong thương mại tôm thế giới. Ecuador đã thiết lập kỷ lục mới trong quý II với gần 450.000 tấn tôm xuất khẩu, tăng 14% so với kỷ lục quý II trước đó. Đáng chú ý hơn, tháng 7 ghi nhận mức tăng tới 49% so với cùng kỳ năm trước. Theo Willem van der Pijl, hiện tượng El Niño làm nước ấm lên nhưng chưa có mưa sớm giúp tôm tăng trưởng tốt, biến giai đoạn thường là điểm trũng mùa vụ thành một đỉnh sản lượng mới. Nếu thời tiết tiếp tục thuận lợi và tốc độ tăng trưởng duy trì quanh 15% mỗi năm, xuất khẩu tôm Ecuador có thể chạm mốc 1,6 triệu tấn, đủ để trở thành nguồn cung lớn nhất thế giới.

Cuộc cạnh tranh với Ấn Độ không chỉ diễn ra trên tổng sản lượng mà còn trên cấu trúc thị trường. Mỹ vẫn là đấu trường chính: Ecuador tăng đều, trong khi khối lượng xuất khẩu của Ấn Độ ổn định sau khi tăng 9% năm trước. Mặc dù Ấn Độ đang đa dạng hóa sang các thị trường chuộng tôm còn vỏ, dữ liệu nhập khẩu của Mỹ cho thấy Ecuador có khả năng vượt Ấn Độ, trở thành nhà cung cấp tôm lớn nhất cho thị trường này nếu xu hướng hiện tại kéo dài. Việc giá tôm tại ao ở Ấn Độ cao hơn khi quy đổi theo đồng nội tệ giúp duy trì tâm lý thả nuôi, nhưng không đủ để đảo chiều lợi thế về tăng trưởng khối lượng của Ecuador. Nói cách khác, El Niño đang vô tình chuyển bệ phóng sức mạnh tôm toàn cầu về phía bờ Thái Bình Dương của Mỹ Latinh.

Thị trường dịch chuyển: từ Trung Quốc đến các trung tâm tái chế biến châu Á

Sức bật của Ecuador không chỉ nằm ở con số xuất khẩu mà còn ở bản đồ thị trường đang dịch chuyển. Trung Quốc vẫn giữ vai trò khách hàng chủ đạo, chiếm hơn 50% tổng lượng tôm Ecuador trong nửa đầu năm. Tuy nhiên, Mỹ đã vươn lên thành thị trường lớn thứ hai, dự báo có thể nhập khoảng 360.000 tấn tôm từ Ecuador trong năm nếu xu hướng tiếp diễn. Song song với đó, một mạng lưới các điểm đến nhỏ hơn ở châu Á – trong đó có Việt Nam và Malaysia – đang nổi lên như những trung tâm tái chế biến, nhập tôm nguyên liệu từ Ecuador để chế biến sâu rồi tái xuất khẩu.

Cơ cấu này phản ánh chiến lược khá rõ: Ecuador tập trung vào lợi thế nuôi trồng và sơ chế, để khâu chế biến giá trị gia tăng phân tán sang các quốc gia có thế mạnh lao động và công nghiệp thực phẩm. Đối với thủy sản Mỹ Latinh, đây vừa là cơ hội, vừa là rủi ro. Cơ hội là khả năng mở rộng nhanh sản lượng và thị phần mà không phải đầu tư ngay một hệ sinh thái chế biến sâu quy mô lớn. Rủi ro là sự phụ thuộc vào các thị trường tái chế bên ngoài, khiến nguồn cung tôm Ecuador dễ bị tổn thương khi xuất khẩu tôm nguyên liệu gặp rào cản kỹ thuật hoặc biến động nhu cầu. Về dài hạn, nếu Ecuador không đẩy mạnh chế biến nội địa, họ có thể chiếm ngôi dẫn đầu về khối lượng nhưng chưa chắc nắm ưu thế về giá trị gia tăng.

Peru: cá cơm bị siết lại và tác động dây chuyền lên bột cá thị trường

Trong khi Ecuador hưởng lợi từ El Niño, Peru lại đang trả giá vì cùng hiện tượng khí hậu này. Bộ Sản xuất Peru quyết định đóng vụ khai thác cá cơm mùa thứ nhất tại miền Bắc – miền Trung từ 0 giờ ngày 21/8, sau khi đánh giá điều kiện môi trường biển bất lợi, tỷ lệ cá non cao và nguy cơ ảnh hưởng tới khả năng bổ sung đàn. Đến thời điểm đóng vụ, sản lượng khai thác cá cơm Peru chỉ đạt 471.000 tấn, tương đương 24,6% hạn ngạch 1,914 triệu tấn. Đây là cú sốc cung đối với ngành bột cá và dầu cá, bởi khu vực này là vùng nguyên liệu trọng điểm của cả nước. Các doanh nghiệp cho biết hiện tượng El Niño ven bờ có thể kéo dài đến mùa hè, khiến khả năng khai thác thương mại quy mô lớn tiếp tục bị hạn chế.

Điều đáng nói là cú sốc cung từ Peru xảy ra đúng lúc nguồn nguyên liệu biển toàn cầu vốn đã bị thu hẹp: sản lượng của Chile trong nửa đầu năm giảm đáng kể với tỷ lệ cá non cao. Trong bối cảnh đó, phần lớn kỳ vọng phục hồi nguồn cung bột cá thế giới đang dồn lên Trung Quốc, Morocco, Ấn Độ và Oman. Tuy nhiên, ngay cả khi những nguồn này tăng sản lượng, sự vắng mặt tương đối của cá cơm Peru – vốn là nền tảng cho nhiều nhà máy bột cá – sẽ giữ cho thị trường ở trạng thái căng thẳng. Peru đang đặt lợi ích sinh thái lên trên lợi ích ngắn hạn, nhưng lựa chọn này đồng nghĩa với việc họ chấp nhận nhường lại phần nào quyền kiểm soát giá bột cá cho các nhà sản xuất ngoài khu vực Mỹ Latinh.

Giá bột cá tại Trung Quốc và tương lai quyền lực thủy sản Mỹ Latinh

Một nghịch lý thú vị đang xuất hiện: trong khi nguồn cung bột cá toàn cầu chịu áp lực vì Peru đóng vụ cá cơm, giá bột cá tại các cảng Trung Quốc lại có xu hướng giảm. Theo dữ liệu thị trường, tồn kho bột cá tại các cảng lớn Trung Quốc tăng nhờ sản lượng bột cá nội địa phục hồi sau mùa cấm biển. Giá chào bán bột cá hấp hơi loại siêu cấp đã giảm hai tuần liên tiếp, xuống mức thấp nhất kể từ tháng 6, dù vẫn cao hơn 67% so với cùng kỳ năm trước. Diễn biến này cho thấy một thực tế: Trung Quốc ngày càng ít phụ thuộc tuyệt đối vào nguồn bột cá từ Mỹ Latinh và có khả năng dùng sản lượng nội địa để làm dịu các cú sốc cung toàn cầu trong ngắn hạn.

Đối với thủy sản Mỹ Latinh, điều này là lời cảnh tỉnh. Ecuador có thể trở thành trung tâm tôm lớn nhất thế giới, Peru vẫn là biểu tượng về cá cơm và bột cá, nhưng cả hai không còn nắm trọn quyền lực giá như trước. Khi Trung Quốc vừa là khách hàng tôm chủ lực, vừa là điểm tựa giá bột cá, mọi quyết định sản xuất và môi trường của Ecuador và Peru sẽ được định giá ngay trên thị trường châu Á. Cơ hội của họ nằm ở việc tiếp tục nâng cao tính bền vững sinh thái, đa dạng hóa thị trường và từng bước tăng tỷ lệ chế biến sâu để chuyển từ vị thế “cung cấp khối lượng” sang “dẫn dắt giá trị”. Nếu không làm được điều đó, kỷ lục về sản lượng sẽ chỉ là thành tích ấn tượng trên giấy, còn quyền định hình cuộc chơi sẽ trôi dần sang tay các thị trường nhập khẩu và chế biến.