Thị trường carbon Việt Nam: Từ công cụ quản lý sang cấu phần kinh tế xanh
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế cho phép các doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon trên một sàn giao dịch tập trung, biến lượng giảm phát thải thành tài sản có thể định giá, chuyển nhượng và dùng để thực hiện nghĩa vụ khí hậu cũng như thu hút vốn cho kinh tế xanh. Đây không còn là câu chuyện thuần túy về tuân thủ môi trường, mà là một cuộc tái cấu trúc cách doanh nghiệp tính toán chi phí sản xuất và lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh cam kết net-zero đến năm 2050. Việc sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội vào ngày 29/6 đánh dấu cơ chế định giá carbon đầu tiên được thiết lập, biến nỗ lực giảm phát thải thành hàng hóa giao dịch công khai. Ở góc độ kinh tế, đây là thời điểm Việt Nam chuyển từ khung chính sách sang thực hành thị trường, đưa kinh tế xanh ra khỏi các chiến lược trên giấy để bước vào không gian giao dịch cụ thể, có giá và có kỷ luật.
Quy tắc mới cho doanh nghiệp: Tín chỉ carbon là chi phí hay cơ hội?
Giai đoạn đầu, Nhà nước đã phân bổ hơn 511 triệu tấn CO2 tương đương hạn ngạch phát thải cho ba ngành điện nhiệt, thép và xi măng trong giai đoạn 2025–2026, với 92 doanh nghiệp và 110 cơ sở nhận phân bổ đầu tiên. Theo quy định, cơ sở phát thải vượt hạn ngạch buộc phải mua hạn ngạch từ đơn vị dư thừa hoặc thực hiện giao dịch tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng mức bù trừ bằng tín chỉ chỉ được phép tối đa 30% lượng hạn ngạch của mỗi cơ sở. Điều này đặt doanh nghiệp trước một lựa chọn mang tính chiến lược: chấp nhận carbon như một chi phí sản xuất mới, hay biến nó thành cơ hội kinh doanh và tài chính xanh. Một mặt, chi phí tuân thủ sẽ tăng dần khi carbon trở thành thành tố quan trọng trong cấu trúc giá thành sản phẩm; mặt khác, những đơn vị đầu tư sớm vào công nghệ giảm phát thải và hệ thống MRV đạt chuẩn sẽ có nguồn tín chỉ hợp pháp để bán, mở ra dòng thu từ kinh tế xanh. Câu nói “Once carbon carries a price, companies can make informed economic decisions” của lãnh đạo một doanh nghiệp năng lượng tham gia giao dịch từ ngày đầu cho thấy tâm thế coi carbon như tín hiệu thị trường, không chỉ là nghĩa vụ hành chính.
Khung pháp lý và tham vọng ITMO quốc tế: Việt Nam vào sân chơi Article 6
Để hỗ trợ cam kết net-zero vào năm 2050, Chính phủ đã chủ động xây dựng khung pháp lý tương đối đầy đủ cho giảm nhẹ khí nhà kính, thị trường carbon trong nước và kết nối với giao dịch quốc tế. Bộ khung gồm Nghị định 06/2022 về giảm nhẹ khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone, sửa đổi bởi Nghị định 119/2025, và mới nhất là Nghị định 112/2026 điều chỉnh việc trao đổi kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon với đối tác nước ngoài. Nghị định mới này đặt nền tảng pháp lý cho các kết quả giảm phát thải chuyển nhượng quốc tế (ITMO quốc tế) vận hành trong và ngoài khuôn khổ Hiệp định Paris, mở ra khả năng Việt Nam tham gia sâu hơn vào cơ chế Article 6. Tuy nhiên, đây là sân chơi có tiêu chuẩn cao về chất lượng tín chỉ, minh bạch dữ liệu và mức độ tuân thủ kỹ thuật. Nếu không xây dựng được hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV) đáng tin cậy, Việt Nam khó có thể đưa ITMO ra thị trường toàn cầu một cách thuyết phục, và lợi thế kinh tế xanh sẽ bị giới hạn trong biên giới quốc gia.
Năng lực kỹ thuật và thể chế: Điểm yếu quyết định thành công hay thất bại
Sự quan tâm ngày càng lớn từ doanh nghiệp xuất khẩu, năng lượng, nông nghiệp và lâm nghiệp đối với dự án tín chỉ carbon cho thấy nhu cầu rõ ràng về hướng dẫn, kết nối thị trường và năng lực kỹ thuật. Diễn đàn ngày 14/8 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” được tổ chức để góp ý cho cách vận hành thị trường carbon minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm, đóng vai trò cầu nối giữa khung chính sách với tài chính xanh, công nghệ, dữ liệu và dự án giảm phát thải thực tế. Song chính tại các cuộc thảo luận này, yêu cầu nâng cấp năng lực MRV đã được nhấn mạnh như gốc rễ của mọi vấn đề: nếu doanh nghiệp không chứng minh được họ phát thải bao nhiêu và đã giảm được bao nhiêu theo chuẩn quốc tế, tín chỉ tạo ra sẽ không được công nhận để giao dịch. Ở cấp nhà nước, việc chuẩn bị đầy đủ tổ chức, chuyên môn và nguồn lực tài chính được xem là điều kiện bắt buộc để tham gia thị trường carbon quốc tế một cách đáng tin và hiệu quả. Diễn đàn về ITMO ngày 23/7 cho thấy Việt Nam không thể coi cơ chế mới là “mỏ vàng” sẵn có, mà phải chuẩn bị kỹ lưỡng từng quy trình, từ phân bổ trách nhiệm quốc gia đến bảo đảm không tính trùng kết quả giảm phát thải.
Thị trường carbon như phép thử cạnh tranh khu vực
Theo lộ trình hiện nay, thị trường carbon Việt Nam sẽ vận hành thí điểm đến hết năm 2028, trước khi bước vào giai đoạn hoạt động toàn diện từ 2029. Trong thời gian thí điểm, doanh nghiệp chưa phải chịu phí dịch vụ sàn, còn cơ quan quản lý liên tục rà soát, nâng cấp hạ tầng, hoàn thiện hệ thống MRV và quản trị dữ liệu, đồng thời đối thoại để tháo gỡ vướng mắc. Khoảng “khe thời gian” này chính là cơ hội vàng để doanh nghiệp thử nghiệm chiến lược giảm phát thải, làm quen với giao dịch tín chỉ carbon và chuẩn bị cho giai đoạn cạnh tranh thực sự trong khu vực. Nếu tận dụng tốt, thị trường carbon Việt Nam có thể trở thành một lợi thế kinh tế xanh, giúp hàng hóa xuất khẩu không bị “thuế carbon” ẩn dưới các tiêu chuẩn môi trường khắt khe. Ngược lại, nếu tiếp cận thị trường chỉ như công cụ nghĩa vụ, chậm đầu tư vào công nghệ sạch và năng lực dữ liệu, doanh nghiệp Việt sẽ bước vào cuộc chơi carbon toàn cầu trong vị thế bị động, để đối thủ trong khu vực chiếm trước nguồn vốn xanh và hợp đồng cung ứng có tiêu chí net-zero.
