Ẩm thực đường phố lên app: không phải cuộc “thay áo” mà là mở thêm cửa sổ
Ẩm thực đường phố Việt Nam là hệ sinh thái những tiểu thương đường phố bán bánh mì truyền thống, bánh tráng nướng, chè đậu xanh… tại chợ phiên Việt và chợ truyền thống, đang mở rộng sang ứng dụng giao hàng để giữ hương vị bản địa mà vẫn tiếp cận thế hệ khách hàng tiêu dùng số. Đặt món ăn truyền thống và sản phẩm OCOP lên ứng dụng giao hàng không phải là cuộc thay thế quầy hàng vỉa hè, mà giống như mở thêm một cửa sổ kỹ thuật số để tiểu thương nhìn ra thị trường rộng hơn, còn khách thành phố, khách du lịch thì nhìn ngược vào những gian chợ thân quen, nơi hương vị gia truyền và mức giá bình dân vẫn là chuẩn mực không bị chạm tới bởi công nghệ.
Điểm đáng nói là làn sóng số hóa này xuất phát từ nhu cầu thực tế, chứ không phải phong trào. Tại một khu chợ truyền thống lâu đời và lớn gắn bó mật thiết với đời sống người dân thành phố, các tiểu thương đã bắt đầu nhận ra quầy hàng chỉ dựa vào khách đi chợ thì khả năng tiếp cận khách mới bị phụ thuộc hoàn toàn vào sức hút của không gian vật lý. Khi việc tìm kiếm, đặt món qua điện thoại trở nên quen thuộc với số đông, không lên app đồng nghĩa với bỏ qua lượng khách đang ăn uống “bằng ngón tay” trên màn hình. Bài toán rất rõ: hoặc chấp nhận thu hẹp, hoặc chủ động bước vào không gian số để giữ chỗ đứng và kể lại câu chuyện món ăn theo cách mới.
Chợ Cồn chuyển đổi số: câu chuyện OCOP và đơn online tăng 30%
Đà Nẵng cùng một nền tảng ứng dụng giao hàng đã chọn giải pháp đi thẳng vào “trái tim” ẩm thực địa phương bằng việc triển khai sàn giao dịch “OCOP - Đặc sản Đà Nẵng” và mô hình “Chợ Cồn chuyển đổi số”. Lễ phát động ngày 10/8 đánh dấu thời điểm món ăn truyền thống và đặc sản OCOP của tiểu thương có cơ hội bước lên GrabFood, GrabMart. Điểm khác biệt ở đây là cách làm: đội ngũ nền tảng không đứng ngoài mà vào tận từng gian hàng để hướng dẫn cập nhật thông tin sản phẩm, hình ảnh, giá, khuyến mãi và quản lý đơn trực tuyến. Với người bán chưa quen công nghệ, sự cầm tay chỉ việc này là ranh giới giữa “số hóa trên giấy” và số hóa thực sự chạm được tới đời sống kinh doanh.
Quầy bánh canh Nam Phổ hơn 60 năm tuổi, tiếp nối bởi thế hệ con gần 20 năm, hay ki-ốt xoa xoa hạt lựu với công thức từ đời bà nội, đã trở thành những ca thử nghiệm sống động cho mô hình này. Khi Xoa xoa hạt lựu Cô Châm lên nền tảng số, lượng đơn online nhanh chóng chiếm khoảng 30% tổng doanh thu mỗi ngày – một tỷ lệ mà chính chủ quầy thừa nhận là “nếu chỉ phục vụ khách mua trực tiếp thì khó có thể đạt được”. Con số ấy cho thấy sức mạnh của kênh số: không thay đổi công thức, vẫn những nguyên liệu địa phương, vẫn cách làm thủ công, nhưng biên doanh thu mở rộng theo chiều ngang nhờ khách hàng mới tìm thấy quầy hàng trên màn hình thay vì lạc trong mê cung sạp chợ.
| Khía cạnh | Trước khi lên app | Sau khi lên app |
|---|---|---|
| Nguồn khách | Phụ thuộc khách ghé chợ trực tiếp | Thêm khách đặt món qua GrabFood, GrabMart |
| Doanh thu mỗi ngày | Chủ yếu từ khách tại quầy | Đơn online chiếm khoảng 30% doanh thu với một gian hàng |
| Hình ảnh món ăn | Truyền miệng, khách quen giới thiệu | Hiển thị bằng hình minh họa, thông tin chi tiết trên ứng dụng |
Chợ phiên và chợ truyền thống: giữ hồn văn hóa trong bản đồ số
Nếu chỉ nhìn ở góc độ doanh thu, người ta dễ lầm tưởng chuyển đổi số là câu chuyện thuần kỹ thuật. Thực tế, chợ phiên và chợ truyền thống vẫn là nơi bảo tồn ký ức tập thể thông qua ẩm thực. Một khu chợ lớn như tại Đà Nẵng không chỉ phục vụ nhu cầu dân sinh, mà còn là điểm đến quen thuộc của du khách muốn khám phá đặc sản và văn hóa thương mại miền Trung. Vẻ đẹp ấy nằm ở tiếng gọi nhau, ở thói quen “trả giá” và cả những câu chuyện đời được kể bên tô bánh canh nóng. Khi ban quản lý chợ khẳng định số hóa chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế giá trị cốt lõi của khu chợ, đó là lời nhắc rằng app phải phục vụ chợ, chứ không được quyền biến chợ thành kho hàng vô danh.
Lợi ích văn hóa của việc mở thêm “cửa sổ số” là ở chỗ người dân và du khách có thể thưởng thức món ngon từ chợ trên ứng dụng, nhưng vẫn có động lực quay về không gian vật lý để trải nghiệm đầy đủ hương, sắc, tiếng. Mỗi tô bánh canh, ly xoa xoa hạt lựu vì thế không chỉ là món ăn, mà còn mang câu chuyện của những gian hàng đã gắn bó với thành phố qua nhiều thế hệ. Khi những câu chuyện ấy được kể lại trên nền tảng số, chúng không mất đi tính bản địa mà còn được lưu giữ dưới dạng mới, giúp thế hệ trẻ – vốn quen với điện thoại hơn là chợ – hiểu tại sao một khu chợ lại có thể trở thành “một nét văn hóa trong đời sống” của địa phương.
Sản phẩm OCOP: từ quầy nhỏ đến kinh tế địa phương bền hơn
Điểm nhấn quan trọng trong làn sóng số hóa chợ là cách sản phẩm OCOP được nhìn nhận như hạt nhân kinh tế địa phương. Khi đặc sản OCOP được đưa lên ứng dụng giao hàng, tiểu thương không chỉ có thêm kênh tiếp cận khách hàng mà còn có công cụ để quảng bá nét đẹp ẩm thực vùng miền tới đông đảo thực khách. Đây là sự thay đổi mang tính cấu trúc: từ chỗ chỉ bán cho người đi chợ, sản phẩm địa phương bắt đầu có thị trường rộng hơn, bao gồm cả cư dân các khu vực khác trong thành phố và du khách không có thời gian ghé chợ trực tiếp. Thực khách đặt món qua điện thoại, nhưng giá trị ở lại với cộng đồng: dòng tiền phân tán vào hàng chục, hàng trăm quầy nhỏ thay vì tập trung ở chuỗi cửa hàng lớn.
Những con số ban đầu cho thấy hiệu ứng dây chuyền. Một gian hàng xoa xoa hạt lựu đã có tới 30% doanh thu mỗi ngày đến từ đơn online, nghĩa là sức mua mới xuất hiện mà không lấy mất khách tại quầy. Khi nhiều gian hàng cùng tham gia, tổng doanh thu chợ và khả năng chống sốc kinh tế địa phương cũng được tăng cường. Trong thời gian tới, ban quản lý chợ dự kiến tiếp tục phối hợp các đơn vị để hỗ trợ các hộ kinh doanh ứng dụng công nghệ số phù hợp và hiệu quả hơn. Nếu làm đúng, số hóa sẽ trở thành lớp “hạ tầng mềm” giúp chợ phiên và chợ truyền thống bền hơn trước những cú dịch chuyển tiêu dùng, chứ không phải con đường dẫn tới sự biến mất của tiểu thương đường phố.
Kết luận: Giữ tô bánh canh nóng, thêm đơn đặt qua điện thoại
Điểm mấu chốt trong hành trình từ xe bánh tráng vỉa hè đến ứng dụng giao hàng là thái độ với công nghệ: coi đó là công cụ để mở rộng chứ không phải thay thế. Khi người dân và du khách có thể dễ dàng đặt món từ chợ qua điện thoại, nhưng vẫn tìm đến chợ để nghe tiếng trả giá, nhìn mặt người bán, thì mô hình lý tưởng đã xuất hiện: chợ phiên Việt và chợ truyền thống tiếp tục là trung tâm văn hóa, còn không gian số là cánh tay nối dài. Sản phẩm OCOP, bánh mì truyền thống, chè đậu xanh hay xoa xoa hạt lựu sẽ vẫn giữ được mức giá bình dân và công thức gia truyền nếu tiểu thương còn chủ động nắm lấy câu chuyện của mình, thay vì để thuật toán định nghĩa.
Từ đây, số hóa chợ không còn là chủ đề xa vời dành cho báo cáo, mà trở thành lựa chọn thực tế: hoặc tận dụng ứng dụng giao hàng để giúp món ăn đường phố tiếp cận thị trường rộng hơn, hoặc chấp nhận bị bỏ lại khi hành vi tiêu dùng dịch chuyển sang điện thoại. Đà Nẵng đã đi trước bằng sàn giao dịch OCOP và mô hình chợ chuyển đổi số; câu hỏi còn lại là bao nhiêu địa phương khác sẽ dám nhìn thẳng vào chợ phiên của mình để thiết kế một con đường số hóa giữ được linh hồn, thay vì biến tiểu thương thành “người giao hàng” cho người khác.
