Hành lang kinh tế Nga - ASEAN là gì và vì sao Việt Nam ở trung tâm?
Hành lang kinh tế Nga - ASEAN là sáng kiến kết nối thương mại, logistics, đầu tư và công nghệ giữa Nga, đặc biệt vùng Viễn Đông, với các nền kinh tế ASEAN thông qua một mạng lưới vận tải, chuỗi cung ứng và các khu thương mại, trong đó Việt Nam đóng vai trò là điểm trung chuyển và cầu nối thể chế quan trọng. Nói thẳng, nếu hành lang này thành hiện thực, Việt Nam sẽ không chỉ là “bến cảng” mà còn là “bộ não” phân phối dòng hàng, dòng vốn và công nghệ giữa hai không gian kinh tế. Đây không phải ý tưởng chung chung: Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn đã đặt vấn đề nghiên cứu hành lang logistics Viễn Đông - Việt Nam - ASEAN tại Đối thoại kinh doanh Nga - ASEAN trong khuôn khổ Diễn đàn kinh tế phương Đông lần thứ XI ở Vladivostok.
Bối cảnh cũng rất rõ ràng: năm 2026 đánh dấu 35 năm quan hệ Nga - ASEAN và hai bên đã thông qua Kế hoạch hành động toàn diện 2026 - 2030. Nếu không tạo một hành lang kinh tế cụ thể, các cam kết này dễ rơi vào tình trạng “đầy chữ ít hàng”. Chính vì vậy, việc Việt Nam chủ động nhận vai trò cầu nối không chỉ là cơ hội mà còn là phép thử xem khu vực có dám dịch chuyển khỏi quán tính thương mại cũ hay không.
Từ “cây cầu FTA” đến trung tâm hành lang logistics Viễn Đông - ASEAN
Việt Nam đang chuyển từ vị thế “bên tham gia” sang “bên thiết kế” hành lang kinh tế Nga - ASEAN. Là nước ASEAN đầu tiên ký FTA với Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU), Việt Nam sở hữu lợi thế thể chế mà các nước khác chưa có. Quan trọng hơn, thương mại Việt Nam - Nga đã chiếm khoảng một phần tư tổng thương mại Nga - ASEAN. Một câu nói có thể trích dẫn là: thương mại Nga - ASEAN đã tăng gần 58% trong 10 năm, đạt khoảng 21 tỉ USD năm 2025, trong đó Việt Nam chiếm khoảng 4,77 tỉ USD.
Từ nền tảng đó, đề xuất hình thành hành lang logistics Viễn Đông - Việt Nam - ASEAN, kết nối vận tải biển, cảng, kho lạnh, trung tâm phân phối và các chuỗi sản xuất, là bước đi mang tính chủ động chiến lược. Vấn đề không chỉ là thêm tuyến tàu hay thêm kho lạnh; nếu làm đúng, Việt Nam có thể trở thành nút trung chuyển bắt buộc cho dòng hàng Nga vào ASEAN và ngược lại. Đây là cách định nghĩa “logistics Viễn Đông ASEAN” theo hướng có lợi cho chuỗi cung ứng mới Việt Nam, thay vì chỉ đóng vai trò “cửa ngõ” bị động.
Chuỗi giá trị mới: Thủy sản, nông nghiệp và hàng tiêu dùng nào sẽ hưởng lợi?
Điểm táo bạo trong đề xuất hành lang kinh tế Nga - ASEAN là nhấn mạnh vào những chuỗi giá trị mới về thủy sản, nông nghiệp, thực phẩm và hàng tiêu dùng. Nói cách khác, đây không chỉ là chuyện bán thêm vài lô hàng, mà là thiết kế lại cách tổ chức sản xuất và chế biến. Hành lang logistics Viễn Đông - Việt Nam - ASEAN với hệ thống kho lạnh, cảng và trung tâm phân phối sẽ cho phép hình thành các cụm chế biến thủy sản nông nghiệp xuất khẩu gắn liền với cảng biển, nơi nguyên liệu có thể đi từ vùng Viễn Đông Nga tới Việt Nam, rồi tiếp tục tới các thị trường ASEAN với chi phí thấp hơn và thời gian ngắn hơn.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội đưa hàng thực phẩm chế biến và hàng tiêu dùng vào Nga dựa trên các tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất mới, thay vì cạnh tranh bằng giá rẻ. Khi hai bên “chuyển từ thương mại đơn thuần sang cùng đầu tư, sản xuất và tham gia chuỗi giá trị”, lợi nhuận không còn nằm chủ yếu ở khâu bán buôn, mà dồn vào khâu chế biến, thương hiệu và dịch vụ. Ai chậm chuyển đổi sẽ bị khóa ngoài chuỗi cung ứng mới Việt Nam đang cùng Nga và ASEAN xây dựng.
Mở rộng chuỗi cung ứng, công nghệ, năng lượng và dòng vốn: cơ hội hay phép thử?
Kế hoạch hành động Nga - ASEAN 2026 - 2030 sẽ vô nghĩa nếu không biến thành các dự án cụ thể với dòng thương mại và đầu tư đo lường được. Tại Đối thoại kinh doanh, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nêu năm định hướng, trong đó mở đầu là phát triển các chuỗi cung ứng mới và tăng cường kết nối thương mại đầu tư. Điều này đặt ra một “bài toán hai vế”: doanh nghiệp Nga cần dùng Việt Nam làm cửa vào mạng sản xuất ASEAN, còn doanh nghiệp Việt Nam phải đủ sức nâng cấp để tham gia cùng đầu tư, cùng sản xuất, thay vì chỉ làm gia công.
Đột phá về giao thông và logistics chỉ là bước đầu; kế tiếp là đưa khoa học – công nghệ, chuyển đổi số và AI thành động lực hợp tác mới, từ AI, an ninh mạng, fintech tới sản xuất thông minh. Cùng với đó là hợp tác năng lượng, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, cộng thêm mở rộng hợp tác tài chính, đầu tư, du lịch và giao lưu nhân dân. Việt Nam đang nghiên cứu phát triển các khu thương mại tự do gắn với cảng biển, logistics, công nghiệp, dịch vụ và xây dựng các trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng. Nếu những dự án này gắn được với hành lang kinh tế Nga - ASEAN, Việt Nam có thể kéo thêm dòng vốn Nga - ASEAN vào một cấu trúc chuỗi cung ứng mới, giảm phụ thuộc vào các tuyến thương mại cũ.
Kết luận: Việt Nam có dám “đặt cược” vào vai trò cầu nối dài hạn?
Thương mại Nga - ASEAN đã tăng gần 58% trong một thập kỷ và đạt mức hàng chục tỉ USD, nhưng vẫn bị đánh giá là chưa tương xứng tiềm năng. Nếu chỉ nhìn con số, nhiều người sẽ hài lòng và dừng lại. Tuy nhiên, Việt Nam đang gửi một tín hiệu khác: chọn đứng ở tuyến đầu của hành lang kinh tế Nga - ASEAN, chấp nhận gánh vai trò điều phối chuỗi cung ứng mới Việt Nam giữa hai không gian kinh tế lớn. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược, không chỉ mang lại thêm hàng hóa qua cảng mà còn giúp tái cấu trúc công nghiệp chế biến, logistics và tài chính trong nước.
Câu hỏi không phải là liệu hành lang logistics Viễn Đông - Việt Nam - ASEAN có hình thành hay không – vì các đề xuất đã đặt lên bàn. Câu hỏi là Việt Nam sẽ quản trị rủi ro và ưu tiên như thế nào để biến chuỗi giá trị mới về thủy sản, nông nghiệp, thực phẩm và hàng tiêu dùng thành “sân chơi” nơi doanh nghiệp trong nước đóng vai chính, thay vì đứng bên lề nhìn hàng hóa ngoại quốc qua lại. Nếu trả lời được câu hỏi này bằng các dự án cụ thể, hành lang kinh tế Nga - ASEAN sẽ không chỉ là khẩu hiệu mà trở thành một trục mới trong bản đồ thương mại khu vực.
