Cơ chế đặc thù APEC: cú hích cần thiết nhưng rủi ro nếu pháp lý mơ hồ
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là hệ thống quy định và chính sách riêng nhằm tháo gỡ vướng mắc hành chính, pháp lý để các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Phú Quốc được triển khai song song, nhanh hơn, nhưng vẫn phải bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm của cán bộ và không biến ưu tiên tiến độ thành cánh cửa cho sai phạm, vụ lợi hay tham nhũng phát sinh. Điểm xuất phát của cơ chế đặc thù APEC 2027 là sức ép tiến độ: khối lượng dự án lớn, thời gian hoàn thành gấp, trong khi quy trình tuần tự hiện hành khó đáp ứng yêu cầu chuẩn bị sự kiện quốc tế này. Các đại biểu Quốc hội thẳng thắn nhìn nhận nhiều thủ tục phải được triển khai song song, từ điều chỉnh quy hoạch cục bộ đến đánh giá tác động môi trường và giao đất, giao mặt nước biển, nếu không địa phương khó kịp mốc thời gian. Nhưng song song không có nghĩa là "lách luật"; nếu pháp lý không rõ, cơ chế đặc thù dễ trôi về hai cực nguy hiểm: cán bộ sợ làm, hoặc kẻ vụ lợi thừa cơ trục lợi.
Bảo vệ cán bộ dự án: ranh giới mong manh giữa dám làm và lạm dụng
Tâm lý "sợ sai" trong đội ngũ cán bộ đã hình thành suốt nhiều năm, nhất là sau các vụ thanh tra, kiểm tra, điều tra ở những dự án lớn. Với các công trình phục vụ APEC, nếu cứ chờ đủ văn bản, đủ bước tuần tự, không ít người sẽ chọn an toàn: co cụm, đùn đẩy trách nhiệm, né quyết định. Vì thế, yêu cầu bảo vệ cán bộ dự án không phải là khẩu hiệu khuyến khích "dám nghĩ, dám làm" mà phải là cơ chế pháp lý được thiết kế cụ thể. Đại biểu Trương Hồ Hải đề nghị phải xác định rõ trường hợp nào được bảo vệ, trường hợp nào không; làm rõ động cơ, mục đích, bản chất hành vi, căn cứ chỉ đạo và điều kiện thực tế tại thời điểm ra quyết định. Nếu quy định quá chung chung, cán bộ vẫn không yên tâm triển khai. Ngược lại, nếu mở rộng quá mức, khung bảo vệ có thể bị biến thành tấm khiên cho sai phạm, hợp thức hóa các hành vi cố ý vi phạm, tiêu cực và vụ lợi dưới danh nghĩa "vì lợi ích chung".
Tháo gỡ vướng mắc hành chính nhưng không hạ chuẩn pháp luật
Bí thư Tỉnh ủy An Giang Lê Quang Tùng nhấn mạnh cơ chế đặc thù APEC 2027 không đồng nghĩa với việc bỏ qua các quy định hiện hành về đầu tư, xây dựng, quản lý vốn, môi trường, phòng cháy chữa cháy và các yêu cầu chuyên ngành khác. Khác biệt chỉ nằm ở cách tổ chức thực hiện: một số thủ tục được tiến hành song song thay vì tuần tự, đi kèm là sự tham gia ngay từ đầu của cơ quan kiểm tra, kiểm toán để kiểm soát khối lượng, chất lượng, hạn chế thất thoát, lãng phí. Đề xuất quy trình rút gọn trong cấp phép khai thác vật liệu san lấp, giao khu vực biển, nghiệm thu từng phần và thanh toán theo khối lượng hoàn thành nhằm bảo đảm dòng tiền cho nhà thầu đang thi công cho thấy mục tiêu thực tế của cơ chế đặc thù là tháo gỡ vướng mắc hành chính chứ không phải hợp pháp hóa việc làm tắt. Tuy nhiên, các dự án lấn biển, viễn thông, chuyển đổi số vẫn phải gắn chặt với yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền biển đảo; nếu coi ưu tiên tiến độ là lý do để nới lỏng chuẩn pháp luật, cơ chế đặc thù sẽ phản tác dụng.
Ngăn chặn tham nhũng và lạm dụng cơ chế đặc thù: ba nguyên tắc phải được khóa chặt
Ngay trong thảo luận tại tổ, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến lưu ý Nghị quyết về cơ chế đặc thù APEC phải bảo đảm ba nguyên tắc: không hợp pháp các sai phạm có tính chất vụ lợi, không loại trừ trách nhiệm tập thể, cá nhân nếu có vụ lợi và không tạo tiền lệ để phát sinh các sai phạm mới. Đây là điểm tựa quan trọng để luật hóa ranh giới giữa bảo vệ người làm đúng với việc vô tình "che chắn" cho nhóm lợi ích. Các ý kiến đều thống nhất rằng quá trình thực hiện phải đi kèm cơ chế giám sát chặt chẽ, phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực và lợi ích nhóm. Điều khoản bảo vệ cán bộ vì lợi ích chung được đề nghị đưa vào Nghị quyết phải "phân biệt rõ ràng với các hành vi cố ý vi phạm". Nếu không, chính sách khuyến khích dám làm sẽ bị bẻ cong thành công cụ để bỏ qua cảnh báo của cơ quan chuyên môn, hợp thức hóa những quyết định thiếu căn cứ, tạo ra các tiêu chuẩn kép trong đánh giá trách nhiệm.
Tăng tốc mà không đánh đổi chất lượng: trách nhiệm cá nhân là chìa khóa
Yêu cầu "vừa làm vừa hoàn thiện thủ tục, thi công song song" là lựa chọn bắt buộc nếu muốn các dự án APEC kịp tiến độ, nhưng cách làm này chứa nhiều rủi ro nếu chỉ được soi dưới góc độ pháp lý thuần túy. Câu trả lời không phải là quay lại quy trình tuần tự, mà là cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu và từng bộ, ngành trong bảo đảm tiến độ, chất lượng, an toàn công trình, đồng thời để cơ quan kiểm toán, kiểm tra đồng hành ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Theo Bí thư Tỉnh ủy Lê Quang Tùng, cán bộ thực hiện nhiệm vụ vì mục tiêu chung, không vụ lợi, không lợi dụng chính sách để trục lợi cần được xem xét đầy đủ bối cảnh khi đánh giá trách nhiệm. Chính ở điểm này, cơ chế đặc thù APEC nếu được thiết kế tốt sẽ trở thành "bộ lọc": thúc đẩy những người dám chịu trách nhiệm, đồng thời tách bạch rõ ràng các hành vi vụ lợi khỏi những sai sót phát sinh trong điều kiện khách quan phức tạp. Tăng tốc, nhưng không đánh đổi chất lượng và pháp chế, là thước đo năng lực thiết kế chính sách chứ không chỉ là bài toán kỹ thuật thủ tục.
