Cơ chế đặc thù APEC là gì và vì sao Việt Nam phải chọn cách đi “đường hẹp”?
Cơ chế đặc thù APEC là tập hợp các chính sách tăng tốc cho phép dự án hạ tầng APEC 2027 được thi công, giải ngân và hoàn thiện thủ tục theo trình tự linh hoạt hơn nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ pháp luật, nhằm bảo đảm tiến độ cam kết quốc tế mà không đánh đổi kỷ luật quản lý nhà nước. Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, ngày 7/8, Quốc hội khóa XVI đã dành thời gian xem xét nhiều nội dung pháp luật, trong đó có cơ chế đặc thù để bảo đảm tiến độ các dự án phục vụ Tuần lễ Cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Buổi chiều cùng ngày, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội và điều hành của một Phó Chủ tịch Quốc hội, dự thảo Nghị quyết về cơ chế đặc thù tháo gỡ vướng mắc dự án hạ tầng APEC 2027 tiếp tục được thảo luận tại hội trường. Đây không còn là câu chuyện riêng của một địa phương, mà là phép thử cho năng lực tổ chức thực hiện các cam kết hội nhập của Việt Nam.
Nội dung chính của cơ chế đặc thù: tăng tốc thủ tục để kịp APEC 2027
Trọng tâm của cơ chế đặc thù APEC là tạo hành lang pháp lý để xử lý kịp thời các vướng mắc trong triển khai dự án, nhất là những công trình buộc phải thi công theo yêu cầu tiến độ trước khi hoàn tất thủ tục pháp lý đầy đủ. Nói cách khác, đây là chính sách tăng tốc có thiết kế, cho phép dự án không “chết đứng” vì quy trình giấy tờ, nhưng vẫn phải quay lại hoàn thiện hồ sơ và chịu trách nhiệm pháp lý. Dự thảo cho phép tiếp tục thi công, bố trí vốn và giải ngân trong khi hoàn thiện thủ tục về đầu tư công, đối tác công tư và đầu tư. Chính sách này giống như một làn đường ưu tiên cho hạ tầng APEC 2027: ưu tiên về trình tự xử lý, không phải ưu tiên miễn trừ áp dụng luật. Đi cùng với đó, Quốc hội còn xem xét ba dự án luật quan trọng liên quan thủ tục hành chính, viễn thông, giao dịch điện tử nhằm đồng bộ khung pháp lý cho giai đoạn triển khai.
Rủi ro “lá chắn hợp thức hóa sai phạm” và đường biên mong manh
Điểm nhạy cảm lớn nhất của cơ chế đặc thù APEC là nguy cơ biến mình thành “lá chắn” hợp thức hóa sai phạm. Nhiều dự án đã được triển khai trước khi hoàn tất thủ tục về đầu tư, đất đai, khoáng sản và xây dựng; dự thảo Nghị quyết khẳng định không hợp pháp hóa sai phạm mà chỉ cho phép hoàn thiện thủ tục và xử lý theo quy định pháp luật. Nhưng ranh giới giữa tháo gỡ vướng mắc khách quan và hợp thức hóa vi phạm trình tự, thủ tục là rất mỏng. Các đại biểu yêu cầu quy định phải chặt chẽ, minh bạch, bảo đảm không hợp pháp hóa sai phạm, kiểm soát hiệu quả quản lý đất đai, tài sản công, môi trường và chất lượng công trình, đồng thời xác định rõ trách nhiệm, cơ chế giám sát trong quá trình tổ chức thực hiện. Câu hỏi cốt lõi: cơ chế đặc thù APEC là bài thuốc chữa bệnh trì trệ, hay trở thành “miễn trừ tiêm phòng” cho các dự án làm sai quy trình?
Siết chặt đất đai, khoáng sản, môi trường: không hy sinh tương lai cho một tuần lễ APEC
Nếu hạ tầng APEC 2027 là mục tiêu, thì đất đai, khoáng sản, môi trường và chất lượng công trình là những điểm tựa phải siết chặt. Các ý kiến yêu cầu dự thảo làm rõ cơ sở pháp lý khi cho phép giao đất trong một số trường hợp đặc biệt không qua đấu giá, đấu thầu, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát hiệu quả để ngăn lợi dụng chính sách đặc thù hoặc hợp pháp hóa sai phạm. Về khoáng sản, việc xử lý khối lượng đã khai thác trước khi được cấp phép cần quy định rõ cơ quan xác định trữ lượng và nghĩa vụ tài chính. Với môi trường, dù dự thảo đã loại trừ chất thải nguy hại khỏi phạm vi xử lý vật liệu đổ thải, nếu thiếu giám sát vẫn có nguy cơ ảnh hưởng hệ sinh thái và tài nguyên du lịch Phú Quốc. Tinh thần chung là không được đánh đổi tài sản công và môi trường lâu dài chỉ để kịp tiến độ vài hạng mục hạ tầng APEC 2027.
Một mô hình quản trị “tăng tốc có thời hạn” và bài học cho cải cách thể chế
Cơ chế đặc thù APEC không phải là “giấy phép trắng” vô thời hạn. Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm liên quan kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được thiết kế với thời hạn áp dụng; dự kiến nghị quyết có hiệu lực 3 năm, nhưng các trường hợp đang được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả vẫn tiếp tục thực hiện theo pháp luật ngay cả khi nghị quyết hết hiệu lực. Một phương án khác được góp ý là cơ chế đặc thù áp dụng trong 5 năm nhưng cho phép dự án chưa hoàn thành thủ tục tiếp tục sử dụng cho đến khi hoàn tất. Đây là mô hình quản trị mục tiêu: ban hành chính sách tăng tốc, giới hạn thời gian, gắn với cam kết quốc tế cụ thể – APEC 2027 – nhằm nâng cao vị thế, uy tín trên trường quốc tế và tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội cho Phú Quốc và An Giang. Câu chuyện không chỉ là tổ chức thành công một tuần lễ cấp cao, mà là thử nghiệm cách Nhà nước tháo gỡ vướng mắc dự án mà vẫn giữ được kỷ luật pháp lý.
