Dự án cấp bách với tham vọng trở thành tuyến đường sắt tự động trục chính
Metro Thủ Thiêm Long Thành là dự án đường sắt đô thị kết nối trung tâm TP.HCM với sân bay Long Thành, sử dụng công nghệ GoA4 tàu điện – mức tự động hóa cao nhất theo tiêu chuẩn châu Âu – hướng tới hình thành tuyến đường sắt tự động khối lượng lớn, tạo hành lang giao thông chiến lược giữa TP.HCM, Đồng Nai và hai sân bay Tân Sơn Nhất, Long Thành, đồng thời trở thành một mắt xích trong mạng lưới dự án giao thông TP.HCM mang tính liên vùng và quốc tế.
Điểm đáng nói là dự án đang được đẩy lên nhóm “trường hợp cấp bách, cần thực hiện ngay”, chứ không chỉ là một phương án giao thông dài hạn trên giấy. UBND TP.HCM đã ban hành văn bản yêu cầu các sở, ngành khẩn trương hoàn tất thủ tục chuẩn bị đầu tư để đẩy nhanh tiến độ khởi công Metro Thủ Thiêm - Long Thành. Quyết định này cho thấy thành phố coi tuyến đường sắt tự động này là trục xương sống cho chiến lược kết nối sân bay và phát triển đô thị phía Đông, chứ không chỉ là một công trình giao thông đơn lẻ.
GoA4: Công nghệ tàu điện hiện đại nhất và ý nghĩa với hành khách
Theo nghiên cứu, tuyến Metro Thủ Thiêm - Long Thành dài khoảng hơn 46km, từ ga Thủ Thiêm đến depot Cam Dương, với công suất tối đa gần 47.000 hành khách mỗi giờ và trung bình hơn 23.400 hành khách mỗi giờ mỗi chiều. Đây là con số cho thấy tham vọng biến tuyến đường sắt tự động này thành trục vận tải khối lượng lớn, đủ sức cạnh tranh với đường bộ vốn đang quá tải.
Dự án sử dụng công nghệ GoA4 tàu điện – cấp tự động hóa cao nhất theo chuẩn châu Âu, nghĩa là tàu có thể vận hành hoàn toàn tự động, tốc độ thiết kế 120km/h, khai thác 80-110km/h tùy đoạn. Về phía người dân, lợi ích rất cụ thể: hành trình từ trung tâm TP.HCM đến sân bay Long Thành được rút ngắn, kết nối liền mạch với Metro 2 (Bến Thành – Tham Lương, Bến Thành – Thủ Thiêm), hình thành hành lang di chuyển thuận tiện giữa Tân Sơn Nhất và Long Thành. Nếu hệ thống vận hành đúng thiết kế, hành khách sẽ có lựa chọn di chuyển ổn định, ít kẹt xe, ít phụ thuộc thời tiết – điều mà đường bộ hiện nay chưa đáp ứng.
Cuộc chạy nước rút thủ tục và bài toán đất đai thanh toán BT
Ít ai quên việc dự án từng được kỳ vọng khởi công dịp Quốc khánh 2/9, nhưng kế hoạch đã bị lùi vì chuẩn bị đầu tư không đạt tiến độ. Việc chậm khởi công là tín hiệu rõ ràng rằng thách thức nằm không phải ở ý tưởng, mà ở năng lực xử lý thủ tục và phối hợp giữa các bên. Chính vì vậy, thành phố đang mở một “cuộc chạy nước rút” hành chính: mọi đầu mối phải hoàn thành hồ sơ, thẩm định, tờ trình trong vòng vài ngày.
Một nút thắt nổi bật là cơ chế BT (xây dựng – chuyển giao), trong đó nhà đầu tư bỏ vốn và được thanh toán bằng quỹ đất kết hợp ngân sách. UBND TP.HCM đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Công ty Cổ phần Đầu tư Địa ốc Đại Quang Minh rà soát, tham mưu danh mục quỹ đất dự kiến thanh toán theo hợp đồng BT, báo cáo thành phố trước ngày 13/9. Song song, Sở Xây dựng phải làm rõ trách nhiệm bố trí ngân sách hoặc quỹ đất thanh toán cho phần việc thuộc phạm vi Đồng Nai – một chi tiết cho thấy đây không chỉ là dự án giao thông TP.HCM, mà là phép thử về sự phối hợp liên tỉnh trong một dự án hạ tầng lớn.
Tiến độ, rủi ro timeline và thách thức giải phóng mặt bằng
Theo hồ sơ nghiên cứu, tuyến Metro Thủ Thiêm - Long Thành dài khoảng 46,44km với 11km đi ngầm, 34,5km trên cao và phần còn lại là đoạn chuyển tiếp, mặt đất; tổng cộng 18 nhà ga, trong đó 16 ga trên cao, 2 ga ngầm, giai đoạn 1 dự kiến xây dựng trước 14 ga. Đây là cấu trúc phức tạp, đòi hỏi thi công ở nhiều không gian khác nhau, đồng nghĩa rủi ro chậm tiến độ luôn hiện hữu nếu không kiểm soát tốt mặt bằng và phối hợp kỹ thuật.
Thành phố đặt mục tiêu hoàn thiện hành lang đường sắt kết nối trực tiếp trung tâm với sân bay Long Thành vào khoảng năm 2030. Đồng thời, TP.HCM và Đồng Nai đang cùng nghiên cứu, đầu tư năm tuyến metro kết nối Tân Sơn Nhất và Long Thành, với tổng vốn dự kiến khổng lồ. Nếu không xử lý dứt điểm việc giải phóng mặt bằng, bồi thường, bố trí quỹ đất thanh toán BT, nguy cơ trễ hẹn 2030 là rất cao. Bài học từ các tuyến metro trước cho thấy chậm vốn, chậm mặt bằng thường kéo theo đội chi phí và làm mất niềm tin của người dân – những người sẽ dùng tuyến đường sắt tự động này hằng ngày.
Kết luận: GoA4 hiện đại không tự giải được bài toán thể chế
Tuyến Metro Thủ Thiêm Long Thành với công nghệ GoA4 tàu điện có tiềm năng thay đổi cách người dân di chuyển giữa trung tâm TP.HCM, Đồng Nai và hai sân bay, tạo ra một chuẩn mực mới cho tuyến đường sắt tự động tại Việt Nam. Nhưng công nghệ hiện đại chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở tiến độ thủ tục, cơ chế BT minh bạch, phối hợp chặt giữa TP.HCM và Đồng Nai, và khả năng bảo đảm quyền lợi người dân trong công tác bồi thường.
Có thể nói, việc thành phố xếp dự án vào nhóm “cấp bách, cần thực hiện ngay” là bước đi đúng hướng, bởi nó buộc cả hệ thống phải đối diện với các điểm nghẽn thể chế thay vì trì hoãn. Nếu thành phố xử lý được ba khối việc: hoàn tất thủ tục đúng hạn, giải quyết bài toán quỹ đất thanh toán BT một cách công bằng, và giữ tiến độ hướng tới mốc 2030, Metro Thủ Thiêm - Long Thành sẽ không chỉ là một dự án giao thông TP.HCM, mà còn là dấu mốc trưởng thành của năng lực triển khai hạ tầng quy mô lớn theo chuẩn quốc tế.
