Metro Thủ Thiêm Long Thành: dự án đường sắt khẩn cấp để kết nối siêu sân bay
Metro Thủ Thiêm Long Thành là dự án đường sắt đô thị hơn 46 km, đi ngầm, trên cao và trên mặt đất, được thiết kế với 18 nhà ga để tạo trục vận tải khối lượng lớn kết nối trực tiếp trung tâm TPHCM với sân bay Long Thành, vận hành ở tốc độ cao và dự kiến hoàn thành trong thập kỷ này. Điểm đáng nói không phải là quy mô, mà là cách chính quyền chọn đối xử với dự án này: xem nó như một trường hợp cấp bách, cần thực hiện ngay. UBND TPHCM đã ban hành văn bản yêu cầu các sở, ngành khẩn trương hoàn thành thủ tục chuẩn bị đầu tư nhằm đẩy nhanh tiến độ khởi công Metro Thủ Thiêm Long Thành. Việc một tuyến metro được đưa vào diện khẩn cấp cho thấy ưu tiên chính trị và kinh tế: nếu không sớm có đường sắt khối lượng lớn, sân bay Long Thành sẽ thiếu một hệ thống tiếp cận xứng tầm.
Biện pháp “cấp bách” sau cú lỡ hẹn khởi công 2/9
Việc thúc tiến độ lần này xuất phát trực tiếp từ một thất bại: kế hoạch khởi công dịp Quốc khánh 2/9 đã không đạt vì công tác chuẩn bị đầu tư không kịp tiến độ. Thay vì né tránh, thành phố chọn tăng tốc bằng mệnh lệnh hành chính. Theo chỉ đạo mới, Sở Xây dựng TPHCM phải tham mưu, đề xuất và dự thảo tờ trình báo cáo Ban Thường vụ Thành ủy về chủ trương đầu tư Metro Thủ Thiêm Long Thành theo trường hợp cấp bách cần thực hiện ngay, đồng thời hoàn tất rà soát phương án công nghệ trước ngày 13/9. Song song, Sở Tài chính được giao chủ trì hoàn thiện hồ sơ, trình HĐND thành phố xem xét, chấp thuận phương án đầu tư tại kỳ họp tháng 9. Đây là chuỗi động tác chính trị – thủ tục được nén trong vài tuần, thay vì kéo dài qua nhiều kỳ họp như thường thấy, phản ánh áp lực tiến độ xây dựng hạ tầng ngày càng lớn quanh sân bay Long Thành.
Quỹ đất thanh toán và vai trò của Đại Quang Minh
Nếu thủ tục là nút thắt đầu tiên, tài chính là nút thắt thứ hai. Dự án được đề xuất theo hợp đồng BT (xây dựng – chuyển giao), nhà đầu tư bỏ vốn và được thanh toán bằng quỹ đất kết hợp ngân sách nhà nước. Đây là mô hình vừa mở ra cơ hội huy động nguồn lực tư nhân, vừa tiềm ẩn nguy cơ méo mó thị trường đất đai nếu không minh bạch. Theo hồ sơ, thiết kế kỹ thuật tổng thể FEED do CTCP Đầu tư Địa ốc Đại Quang Minh – thành viên THACO Group do tỷ phú Trần Bá Dương đứng đầu – lập. Chính doanh nghiệp này đang phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường rà soát, tham mưu danh mục quỹ đất dự kiến thanh toán theo hợp đồng BT, phải báo cáo thành phố trước ngày 13/9. Câu hỏi đặt ra là: quỹ đất nào sẽ được dùng, định giá ra sao, và lợi ích công – tư được phân chia thế nào? Không trả lời thuyết phục, dự án đường sắt 5 tỷ USD trong giai đoạn 1 sẽ khó tránh tranh cãi về lợi ích nhóm, dù về mặt kỹ thuật nó là cần thiết cho sân bay Long Thành.
Giải phóng mặt bằng và phối hợp liên tỉnh: bài kiểm tra năng lực thực thi
Một điểm ít được nói thẳng nhưng hiện rõ trong văn bản chỉ đạo là rủi ro liên quan đến giải phóng mặt bằng và phân chia trách nhiệm giữa TPHCM và Đồng Nai. Hồ sơ chủ trương đầu tư phải làm rõ trách nhiệm bố trí ngân sách hoặc quỹ đất thanh toán đối với các hạng mục thuộc phạm vi quản lý của Đồng Nai. Đây là lời nhắc rằng metro không dừng lại ở ranh giới hành chính. Dự án có 18 ga, giai đoạn 1 dự kiến xây dựng trước 14 ga, phân bố cả trên địa bàn TPHCM lẫn Đồng Nai. Hướng tuyến đi dọc các hành lang lớn như cao tốc, Vành đai 3 và kết nối với nhiều tuyến metro, đường sắt khác, trong đó có liên kết trực tiếp với khu vực sân bay Long Thành. "Tuyến có công suất tối đa gần 47.000 hành khách mỗi giờ" – con số ấn tượng chỉ có ý nghĩa khi mặt bằng sạch và tiến độ thi công thực sự theo kịp mục tiêu hoàn thành vào năm 2030. Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao phối hợp khẩn trương, nhưng địa phương phải chứng minh được khả năng xử lý xung đột đất đai trong thực tế, chứ không chỉ trên giấy.
Kết luận: Metro cho sân bay Long Thành cần tốc độ, nhưng càng cần minh bạch
Nhìn từ xa, Metro Thủ Thiêm Long Thành là đường sắt hiện đại kết nối đô thị giàu nhất với siêu sân bay mới, mang hình ảnh phát triển đồng bộ hạ tầng. Nhìn gần, đây là phép thử năng lực phối hợp liên ngành, liên tỉnh và quản trị quỹ đất trong một dự án BT khổng lồ. Các biện pháp khẩn cấp sau cú lỡ hẹn 2/9 cho thấy quyết tâm chính trị không thiếu. Vấn đề là quyết tâm đó có đi kèm kỷ luật thực thi, công khai phương án quỹ đất thanh toán, giải phóng mặt bằng và phân bổ rủi ro cho nhà đầu tư hay không. Nếu TPHCM và Đồng Nai chứng minh được rằng một dự án đường sắt 5 tỷ USD giai đoạn 1 có thể triển khai đúng tiến độ, minh bạch và gắn lợi ích công với lợi ích tư một cách hợp lý, Metro Thủ Thiêm Long Thành sẽ không chỉ là tuyến kết nối sân bay, mà còn là tiền lệ tích cực cho tiến độ xây dựng hạ tầng đường sắt đô thị trong tương lai.
