Metro Thủ Thiêm Long Thành: tuyến đường sắt cấp bách nối đô thị lớn nhất với sân bay mới
Metro Thủ Thiêm Long Thành là dự án đường sắt đô thị dài hơn 46km, được thiết kế để kết nối trực tiếp trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước với sân bay Long Thành, tạo một trục vận tải khối lượng lớn mới và tái định hình toàn bộ mạng lưới giao thông vùng TP.HCM trong những thập kỷ tới. Điểm đáng nói là UBND TP.HCM vừa chuyển dự án sang hướng triển khai theo trường hợp cấp bách, yêu cầu các sở, ngành khẩn trương hoàn tất thủ tục chuẩn bị đầu tư để tăng tốc tiến độ xây dựng. Quyết định này cho thấy thành phố không thể chấp nhận thêm một siêu dự án hạ tầng tiếp tục chậm chân, nhất là khi sân bay Long Thành đang tiến gần mốc khai thác và áp lực kẹt xe, quá tải giao thông vào cửa ngõ phía Đông ngày càng lớn. Vấn đề không còn là “có nên làm” mà là “làm kịp thời hay không”.
Vì sao TP.HCM phải đẩy Metro Thủ Thiêm Long Thành vào diện cấp bách?
Việc đưa Metro Thủ Thiêm Long Thành vào diện dự án cần thực hiện ngay không chỉ là động tác kỹ thuật, mà phản ánh áp lực tiến độ đã đến ngưỡng báo động. Dự án từng được lên kế hoạch khởi công dịp Quốc khánh 2/9, nhưng các thủ tục chuẩn bị đầu tư không đáp ứng yêu cầu, khiến lịch khởi công bị lùi lại. Với một tuyến đường sắt được kỳ vọng hoàn thành vào năm 2030 để “tạo trục vận tải khối lượng lớn kết nối trực tiếp trung tâm TP.HCM với sân bay Long Thành”, mỗi tháng chậm trễ là một bước lùi chiến lược. Theo báo cáo nghiên cứu, tuyến có khả năng phục vụ tối đa gần 47.000 hành khách mỗi giờ, trung bình hơn 23.400 hành khách mỗi giờ mỗi chiều – con số đủ để thay đổi thói quen di chuyển từ đường bộ sang đường sắt. Nếu Metro Thủ Thiêm Long Thành tiếp tục bị giam chân bởi thủ tục, TP.HCM sẽ bỏ lỡ cơ hội đồng bộ hạ tầng với sân bay Long Thành ngay giai đoạn đầu, và người dân sẽ tiếp tục trả giá bằng thời gian di chuyển kéo dài, kẹt xe và chi phí logistic tăng.
Thách thức pháp lý: từ chuyển hình thức đầu tư đến phối hợp với Đồng Nai
Đằng sau khẩu hiệu “cấp bách” là một ma trận pháp lý mà TP.HCM phải tháo gỡ nếu muốn dự án thực sự ra khỏi giấy. Sở Xây dựng được giao tham mưu chủ trương đầu tư dự án theo trường hợp cần thực hiện ngay, đồng thời nghiên cứu chuyển hình thức từ đầu tư công sang đối tác công tư (PPP) theo chương trình hành động của Thành ủy. Việc đổi khung pháp lý này không đơn giản, vì nó tác động trực tiếp tới cách phân bổ rủi ro, trách nhiệm và lợi ích giữa Nhà nước với nhà đầu tư. Một nút thắt quan trọng khác là trách nhiệm bố trí ngân sách hoặc quỹ đất thanh toán cho các hạng mục thuộc phạm vi quản lý của TP Đồng Nai. Đây là tuyến đường sắt liên tỉnh, nên mọi chậm trễ, thiếu thống nhất giữa hai địa phương sẽ dễ dàng biến thành điểm nghẽn tiến độ xây dựng. Thành phố yêu cầu Sở Xây dựng hoàn thiện rà soát phương án công nghệ trước ngày 13/9, nhưng nếu các câu hỏi về cơ chế phối hợp, quyền hạn, trách nhiệm giữa TP.HCM và Đồng Nai chưa được trả lời rõ ràng, mọi thiết kế đẹp trên giấy cũng khó chuyển thành bê tông và ray thép.
Bài toán tài chính và quỹ đất thanh toán BT của Đại Quang Minh
Nếu pháp lý là khung xương, thì tài chính là mạch máu của Metro Thủ Thiêm Long Thành. Dự án giai đoạn 1 có tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 134.169 tỷ đồng, chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng – một mức chi cho thấy đây là dự án hạ tầng có quy mô rất lớn. Mô hình được đề xuất là hợp đồng BT (xây dựng – chuyển giao), trong đó nhà đầu tư huy động vốn để xây tuyến đường sắt TPHCM này rồi được thanh toán bằng quỹ đất kết hợp ngân sách Nhà nước. Nghe có vẻ quen thuộc, nhưng BT chính là mô hình từng tạo ra nhiều tranh cãi về định giá đất và minh bạch. UBND TP.HCM buộc phải yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Công ty Cổ phần Đầu tư Địa ốc Đại Quang Minh – thành viên THACO Group – rà soát, tham mưu danh mục quỹ đất thanh toán BT, báo cáo trước ngày 13/9. Đây không chỉ là việc “chốt sổ đất”, mà là bước quyết định để bảo đảm Nhà nước không “ trả nhầm giá ” cho hạ tầng, còn nhà đầu tư của tỷ phú Trần Bá Dương có cơ sở tài chính vững để huy động vốn. Nếu quỹ đất thanh toán BT không rõ ràng, rủi ro pháp lý và dư luận sẽ khiến các ngân hàng e ngại, và dự án có thể bị thiếu dòng tiền ngay từ vạch xuất phát.
Từ kỳ vọng đến hiện thực: người dân cần tiến độ xây dựng rõ ràng, không chỉ văn bản hỏa tốc
Theo báo cáo, tuyến Metro Thủ Thiêm Long Thành dài khoảng 46,44km với 18 nhà ga, trong đó 16 ga trên cao, 2 ga ngầm; giai đoạn 1 sẽ xây trước 14 ga để tối ưu hiệu quả đầu tư. Tuyến sử dụng công nghệ tự động GoA4, tốc độ thiết kế lên tới 120km/h và được kỳ vọng tạo thêm kết nối giữa sân bay Tân Sơn Nhất và sân bay Long Thành khi phối hợp với tuyến Metro số 2. Trên giấy, đó là một tương lai giao thông đáng mơ ước. Nhưng người dân không thể đi làm, đi sân bay trên những quyết định hành chính. Họ cần tiến độ xây dựng cụ thể, những mốc khởi công và hoàn thành thực sự được giữ lời. Việc kế hoạch khởi công dịp 2/9 bị lùi lại vì chuẩn bị đầu tư không kịp, cho thấy khoảng cách giữa tham vọng và khả năng thực thi vẫn còn lớn. Loạt chỉ đạo hỏa tốc mới đây là tín hiệu tích cực, nhưng sẽ chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm: hồ sơ được phê duyệt đúng hạn, quỹ đất thanh toán BT minh bạch và cơ chế phối hợp với Đồng Nai thông suốt. Metro Thủ Thiêm Long Thành có thể trở thành biểu tượng của một đô thị dám đột phá hạ tầng, hoặc thêm một ví dụ về dự án “trên giấy” nếu TP.HCM không biến quyết tâm chính trị thành tiến độ xây dựng hữu hình.
