Từ tỉnh ven biển đến thành phố trực thuộc: bước ngoặt chiến lược của Quảng Ninh
Quảng Ninh thành phố trực thuộc là cách gọi cho giai đoạn phát triển mới, khi tỉnh này chuyển lên mô hình thành phố trực thuộc Trung ương, tổ chức lại không gian đô thị theo cấu trúc đa cực, xác lập các vùng chức năng liên kết và xây dựng hệ động lực tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, kinh tế biển và hội nhập quốc tế thay vì phụ thuộc vào khai thác tài nguyên truyền thống. Việc chuyển đổi không đơn thuần là thay tên gọi hành chính, mà là quyết định mang tính chiến lược: hoặc tiếp tục tăng trưởng phân tán, hoặc dám tái cấu trúc toàn diện để chuẩn bị cho tầm nhìn dài hạn đến 2050. Sau hơn một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc thay đổi địa giới hành chính đang được dùng như "đòn bẩy" để mở rộng quy mô các khu vực phát triển và tái thiết lại bản đồ đô thị của Quảng Ninh.
Chuỗi đô thị Hạ Long – Cẩm Phả – Uông Bí – Móng Cái – Đông Triều: nền tảng cho cấu trúc đa cực
Quảng Ninh không chọn xây dựng một siêu trung tâm đơn lẻ rồi kéo cả tỉnh xoay quanh nó; thay vào đó, tỉnh định hình cấu trúc đa cực đô thị dựa trên 5 khu vực: Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái và Đông Triều. Chuỗi đô thị nối dài từ Đông Triều – Uông Bí – Hạ Long – Cẩm Phả – Vân Đồn đến Móng Cái được củng cố bằng cao tốc Hải Phòng – Hạ Long – Vân Đồn – Móng Cái cùng hệ thống quốc lộ và cầu vượt biển, vượt vịnh. Chính sự kết nối này khiến mỗi đô thị vừa giữ bản sắc chức năng riêng, vừa tham gia một mạng lưới chung: Hạ Long dẫn dắt du lịch và dịch vụ; Cẩm Phả là cực công nghiệp; Uông Bí và Đông Triều trấn giữ cửa ngõ phía Tây; Móng Cái mở ra thương mại biên giới. Cấu trúc đa cực đô thị không còn là khẩu hiệu quy hoạch, mà là cách Quảng Ninh phân tán rủi ro, mở rộng cơ hội và tránh lệ thuộc vào một trung tâm duy nhất.
Hạ Long mở rộng: hạt nhân 17 phường trong hệ thống thành phố mới
Điểm nhấn của quá trình phát triển đô thị Hạ Long chính là không gian Hạ Long – Cẩm Phả – Quảng Yên được tổ chức thành một đô thị lớn với 17 phường, tổng diện tích tự nhiên 670,60km² và dân số 686.778 người. Theo Quyết định số 2229/QĐ-UBND ngày 23/6/2026, khu vực Hạ Long mở rộng được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại II và được xác định đến năm 2030 sẽ giữ vai trò trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học – công nghệ và dịch vụ tổng hợp của tỉnh. Đây là lựa chọn mang tính chủ đích: Quảng Ninh xây một "hạt nhân" rộng đủ để kết nối du lịch – dịch vụ Hạ Long, công nghiệp – cảng biển Cẩm Phả và công nghiệp, logistics ven biển Quảng Yên thay vì để từng đô thị phát triển riêng lẻ. Khi các phường trung tâm như Hồng Gai, Bãi Cháy, Hạ Long được chỉnh trang cùng các khu dân cư, trường học, bệnh viện, công viên và quảng trường, bộ mặt đô thị không chỉ đẹp hơn mà còn tạo ra năng lực phục vụ cho cả mạng lưới đa cực xung quanh.
Mô hình "3 cực - 4 chuyển đổi - 5 động lực": khung tăng trưởng cho thành phố cảng biển
Trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Quảng Ninh tự đặt mình dưới áp lực phải có một khung tăng trưởng đủ rõ thay vì phát triển tự phát. Mô hình "3 cực - 4 chuyển đổi - 5 động lực" là câu trả lời: ba cực tăng trưởng gồm Vân Đồn (kinh tế biển và dịch vụ cao cấp), Móng Cái (thương mại biên giới, kinh tế cửa khẩu và hội nhập quốc tế) và Quảng Yên (công nghiệp và logistics) tạo thành tam giác "Sản xuất – Dịch vụ – Thương mại quốc tế". Theo mô hình này, 3 cực trả lời câu hỏi Quảng Ninh sẽ phát triển ở đâu, trong khi 4 chuyển đổi nền tảng và 5 động lực chủ đạo đưa ra cách phát triển. Năm động lực được xác định là: thể chế và cơ chế đặc thù; hạ tầng chiến lược; huy động và dẫn dắt nguồn lực; đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; tổ chức không gian và hệ sinh thái phát triển. Nếu không cụ thể hóa bằng danh mục dự án, lộ trình thực hiện và đầu mối trách nhiệm rõ ràng, mô hình sẽ chỉ dừng ở mức khẩu hiệu; nhưng nếu thực thi nghiêm túc, nó có thể tạo ra một cấu trúc kinh tế đa trụ có sức chống chịu cao trước biến động khu vực.
Đa trung tâm, đa lớp, đa tầng: tương lai thành phố Quảng Ninh sẽ là gì?
Điểm đáng chú ý trong tư duy quy hoạch mới của Quảng Ninh là tổ chức không gian thành phố theo hướng đa trung tâm, đa cực, đa lớp, đa tầng, gắn với 3 hành lang phát triển, 4 vùng kinh tế – xã hội và 5 trung tâm động lực. Hành lang đô thị ven biển, hành lang biển đảo, hành lang sinh thái đồi núi cùng các vùng phía Tây, phía Đông, vùng biển đảo và vùng đồi núi phía Bắc tạo một khung không gian mà trong đó Hạ Long, đặc khu Vân Đồn, khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái, khu kinh tế ven biển Quảng Yên và Di sản Yên Tử là năm trung tâm động lực được ưu tiên. Về dài hạn, điều này cho thấy Quảng Ninh không muốn trở thành một thành phố cảng biển chỉ nổi nhờ du lịch Hạ Long, mà là một hệ thống đô thị – kinh tế liên kết đồng bộ, nơi dòng hàng hóa, vốn, lao động, khách du lịch và công nghệ vận động liên tục giữa các cực. Tương lai ấy sẽ đòi hỏi quản trị phức tạp hơn, nhưng nếu thành công, Quảng Ninh có thể trở thành một trong số ít đô thị vừa có đường biên giới trên bộ, không gian biển rộng, cửa khẩu quốc tế, cảng biển, sân bay, cao tốc và các khu kinh tế chiến lược được kết nối thành một chỉnh thể.
