Từ lợi thế địa lý đến đầu mối giao thương
Kinh tế cửa khẩu là hệ thống hoạt động sản xuất, vận tải, lưu kho và dịch vụ thương mại gắn với các cửa khẩu, giúp hàng hóa và doanh nghiệp kết nối qua biên giới thay vì chỉ làm thủ tục thông quan. Với vị trí giáp Quảng Tây, Cao Bằng có cơ sở để trở thành đầu mối nối Việt Nam, ASEAN với thị trường Tây Nam Trung Quốc — nhưng địa lý thuận lợi chỉ là điểm xuất phát.
Ngày 9/11, UBND tỉnh Cao Bằng phối hợp với Trường Đại học Thương mại và Báo Đại Đoàn Kết tổ chức hội thảo quốc tế về phát triển kinh tế và thương mại xuyên biên giới, quy tụ gần 500 đại biểu trong nước và quốc tế. Tham vọng ấy dựa trên một mạng lưới cửa khẩu ngày càng mở rộng: Trà Lĩnh – Long Bang và Tà Lùng – Thủy Khẩu được nâng cấp thành cửa khẩu quốc tế; cửa khẩu song phương Lý Vạn – Thạc Long và khu cảnh quan thác Bản Giốc – Đức Thiên đã đi vào hoạt động. Đây là nền tảng đáng kể, nhưng chưa tự động tạo nên năng lực cạnh tranh.
Quy mô giao thương hiện tại cho thấy tiềm năng lẫn giới hạn: giai đoạn 2021–2025, kim ngạch xuất nhập khẩu qua địa bàn đạt hơn 4,46 tỷ USD, kinh tế cửa khẩu đóng góp khoảng 46% tổng thu ngân sách; riêng năm 2025, kim ngạch đạt gần 1,64 tỷ USD. Tuy nhiên, hàng hóa sản xuất trực tiếp tại tỉnh mới chiếm khoảng 8,7%, trong khi hạ tầng logistics còn hạn chế và vận tải tốn kém. Nếu không tăng phần giá trị được tạo ra tại địa phương, Cao Bằng có nguy cơ vẫn chủ yếu là điểm trung chuyển.

Giao thông và logistics quyết định sức hút đầu tư
Muốn tăng vai trò trong thương mại xuyên biên giới, Cao Bằng phải xem kết nối vận tải là điều kiện đầu tư, không phải phần việc phụ trợ. Tỉnh đang tập trung thi công cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh, chuẩn bị đầu tư tuyến Bắc Kạn – Cao Bằng và xác định hạ tầng giao thông là khâu đột phá để mở rộng giao thương. Các trục đường này có ý nghĩa khi chúng nối được cửa khẩu với vùng sản xuất, cơ sở chế biến, kho hàng và thị trường tiêu thụ; nếu thiếu các mắt xích ấy, hàng hóa vẫn chịu thêm thời gian và chi phí trên hành trình.
Logistics biên giới cần được phát triển thành dịch vụ trọn chuỗi: kho bãi, sang tải, bảo quản, kiểm nghiệm và thủ tục thông quan. Một chuyên gia logistics tại hội thảo đề xuất nâng cấp hạ tầng vận tải, nghiên cứu thông quan điện tử và hình thành các trung tâm logistics tập trung để giảm thời gian làm thủ tục, chi phí giao dịch và vận chuyển. Cao Bằng cũng đã thử nghiệm nền tảng cửa khẩu số tại Tà Lùng và Trà Lĩnh, đồng thời triển khai cấp chứng nhận xuất xứ hàng hóa tại địa phương. Những thay đổi này thiết thực với doanh nghiệp lẫn người dân: luồng hàng thông suốt hơn có thể mở rộng thị trường dịch vụ, việc làm và sinh kế ở vùng biên.
Gần 40 doanh nghiệp Trung Quốc đến hội thảo tìm cơ hội hợp tác; tiến độ hoàn thành cao tốc là mối quan tâm lớn của các nhà đầu tư. Tín hiệu này cho thấy cơ hội đã hiện hữu, nhưng quyết định rót vốn sẽ phụ thuộc vào khả năng kết nối vận tải có đáng tin cậy hay không. Cao Bằng cần gắn các hành lang thương mại với vùng sản xuất và chế biến, đồng thời phối hợp với những tỉnh lân cận để mở rộng nguồn hàng và tránh đầu tư manh mún.

Từ thông quan sang hệ sinh thái kinh tế cửa khẩu
Nút thắt sâu hơn của thương mại Cao Bằng không nằm ở số lượng cửa khẩu, mà ở phần giá trị còn thiếu sau khi hàng hóa đi qua biên giới. Tỉnh cần chuyển từ tư duy coi cửa khẩu là nơi hoàn tất thủ tục sang xây dựng hệ sinh thái gồm logistics, dịch vụ hỗ trợ thương mại, chế biến, chuyển đổi số và liên kết chuỗi cung ứng. Khi nông sản được bảo quản, kiểm nghiệm và chế biến tại chỗ, địa phương có thể giữ lại nhiều hoạt động kinh tế hơn thay vì phụ thuộc vào hàng từ nơi khác.
Một thỏa thuận hợp tác đã cụ thể hóa hướng đi này: doanh nghiệp Tà Lùng Quang Minh cùng đối tác Trung Quốc hợp tác về kho bãi, sang tải, phối hợp thông quan tại cửa khẩu Tà Lùng và phát triển chuỗi cung ứng lạnh để bảo quản nông sản. Đây là kiểu liên kết có ý nghĩa hơn một cam kết chung chung, bởi nó nối hạ tầng với nhu cầu hàng hóa và dịch vụ thực tế. Cùng với đó, việc kết nối các tuyến du lịch, di sản, văn hóa, ẩm thực và làng nghề có thể mở rộng thị trường dịch vụ, tạo thêm việc làm và cải thiện sinh kế cho cư dân biên giới.
Tại hội thảo, 14 cặp doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc ký biên bản ghi nhớ hợp tác, với sự chứng kiến của lãnh đạo tỉnh và đại diện chính quyền, cơ quan chức năng Quảng Tây. Đây là cơ hội đáng chú ý, nhưng giá trị của các thỏa thuận sẽ chỉ được chứng minh khi dự án được triển khai và đem lại đơn hàng, việc làm, năng lực sản xuất. Cơ quan chức năng cần chuyển kết quả trao đổi thành danh mục dự án khả thi, đồng thời theo dõi và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện cam kết.

Thước đo thành công phải vượt qua lưu lượng hàng hóa
Cao Bằng có thể xây thêm tuyến kết nối và cải thiện thủ tục, nhưng chỉ những kết quả cụ thể mới cho thấy tỉnh đã thành đầu mối giao thương hay chưa. Thước đo nên gồm thời gian thông quan, chi phí logistics, số dự án đầu tư được triển khai, việc làm mới và mức độ hài lòng của doanh nghiệp. Nếu lưu lượng hàng tăng mà hàng sản xuất tại tỉnh vẫn chiếm tỷ trọng thấp, lợi ích địa phương sẽ không theo kịp quy mô giao dịch.
Vì vậy, ưu tiên không nên dàn trải giữa mọi cửa khẩu và dự án. Cao Bằng cần chọn các mắt xích có thể nối vùng sản xuất với kho vận, chế biến và thị trường xuyên biên giới; đồng thời phối hợp với các tỉnh trong vùng để bổ trợ nguồn hàng, thay vì xây dựng những hạ tầng trùng lặp. Chính quyền cũng cần hỗ trợ doanh nghiệp xử lý các khâu kiểm nghiệm, chứng từ và logistics mà hiện nay họ phải gánh với chi phí cao.
Lợi thế cửa khẩu Cao Bằng là có thật, nhưng vị trí địa lý không thể thay thế dịch vụ logistics đáng tin cậy hay năng lực sản xuất tại chỗ. Cao tốc, cửa khẩu số và hợp tác giữa doanh nghiệp hai bên chỉ phát huy tác dụng khi được kết nối thành một chuỗi hoạt động liền mạch. Nếu tỉnh biến được lưu lượng thông quan thành sản xuất, dịch vụ và việc làm, tham vọng trở thành đầu mối quốc tế mới có nền tảng bền vững; nếu không, Cao Bằng sẽ tiếp tục đứng bên dòng hàng hóa mà chưa giữ được nhiều giá trị từ dòng chảy ấy.







