Thương chiến Mỹ – Trung bước sang giai đoạn chia tách cấu trúc
Thương chiến Mỹ Trung Quốc là quá trình đối đầu kinh tế dài hạn trong đó hai siêu cường dùng kết hợp thuế quan, kiểm soát xuất khẩu, trừng phạt và điều tra thương mại để tái định hình chuỗi cung ứng, ưu thế công nghệ và trật tự thương mại toàn cầu theo lợi ích riêng của mình. Trọng tâm hiện nay không còn là thuế nhập khẩu đơn thuần mà là cuộc chơi cấu trúc nhằm tách rời hệ sinh thái công nghệ, kiểm soát nguồn linh kiện chiến lược và dựng lên rào cản pháp lý đối với đối thủ. Điểm đáng chú ý là căng thẳng thương mại leo thang diễn ra khá âm thầm, phần lớn bị che khuất bởi các sự kiện địa chính trị và xung đột khác, nhưng tác động dài hạn có thể lớn hơn nhiều đối với kinh tế toàn cầu. Khi Washington và Bắc Kinh dịch chuyển khỏi “chiến tranh thuế quan” để đi vào những biện pháp sâu hơn, thế giới không còn chứng kiến một cuộc mặc cả thuế suất, mà là sự hình thành hai quỹ đạo công nghệ đối nghịch khó đảo ngược.
Biện pháp đáp trả mới của Trung Quốc: Từ thực thể Mỹ đến thiết bị không người lái
Ngày 5.8, Bộ Thương mại Trung Quốc công bố gói biện pháp đáp trả Mỹ: cấm các tổ chức, cá nhân trong nước làm ăn với 7 thực thể Mỹ, siết kiểm soát xuất khẩu đối với máy bay không người lái và công nghệ liên quan, đồng thời hạn chế vai trò các cơ quan Mỹ trong quy trình chứng nhận sản xuất bắt buộc với hàng hóa Trung Quốc. Đây không chỉ là phản ứng tức thời mà là tín hiệu cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng công cụ pháp lý và kiểm soát chuỗi cung ứng như một vũ khí chiến lược. Ngay trong ngày, Trung Quốc áp đặt trừng phạt với phòng thử nghiệm Compliance Testing ở Arizona, cấm mọi giao dịch và hợp tác vì cho rằng đơn vị này “tiếp tay” cho các biện pháp của Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ. Cùng lúc, Trung Quốc siết thêm kiểm soát xuất khẩu thiết bị drone và hàng lưỡng dụng sang Mỹ, viện dẫn lý do an ninh quốc gia và nghĩa vụ không phổ biến vũ khí. Đây là minh chứng rõ ràng cho xu hướng dùng công nghệ dân sự lưỡng dụng như một vùng đệm an ninh lẫn đòn bẩy chính trị.
Điều tra thương mại Trung Quốc: Chuỗi cung ứng và sản phẩm xanh trở thành mặt trận mới
Đi cùng các biện pháp đáp trả Mỹ, Bắc Kinh khởi động hai cuộc điều tra thương mại nhắm trực tiếp vào nền kinh tế lớn nhất thế giới. Cuộc điều tra thứ nhất nhắm vào các hành động mà Trung Quốc cho là gây gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, bao gồm hạn chế hàng hóa Trung Quốc vào thị trường Mỹ, kiểm soát xuất khẩu công nghệ tiên tiến và giới hạn đầu tư song phương trong các lĩnh vực trọng yếu. Cuộc điều tra thứ hai tập trung vào các rào cản Mỹ đối với sản phẩm năng lượng tái tạo và công nghệ xanh, từ hạn chế xuất khẩu đến giới hạn hợp tác công nghệ. Mỗi cuộc điều tra kéo dài sáu tháng và có thể gia hạn thêm ba tháng, cung cấp nền tảng pháp lý cho những biện pháp đối ứng trong tương lai và tạo vị thế đàm phán tốt hơn cho Bắc Kinh. Đáng chú ý là các bước đi này được công bố ít ngày sau khi Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ mở điều tra theo Điều khoản 301 đối với Trung Quốc và 15 nền kinh tế khác về cáo buộc dư thừa năng lực sản xuất. Điều đó cho thấy hai bên đang chuyển từ không gian thuế quan sang chiến trường thể chế, nơi các cuộc điều tra thương mại được dùng như công cụ gây sức ép có tính toán.
Thuế quan hạ nhiệt nhưng chiến lược công nghệ nóng lên
Một nghịch lý của thương chiến Mỹ Trung Quốc là biểu thuế đang hạ nhiệt trong khi xung đột công nghệ lại bùng lên. Hơn một năm trước, Mỹ từng áp mức thuế lên đến 145% đối với hàng hóa Trung Quốc ở giai đoạn leo thang cao trào. Hiện nay, mức thuế mới được Tổng thống Donald Trump công bố với hàng hóa Trung Quốc chỉ còn 12,5%, và thuế suất trung bình với hàng hóa Trung Quốc khoảng 23,1%. Theo một phân tích được trích dẫn, mức này chưa tạo sức ép quá lớn lên Bắc Kinh. Nhưng giảm thuế không đồng nghĩa với hòa dịu; thay vào đó, cuộc chơi chuyển sang tầng sâu hơn: FCC liên tiếp áp biện pháp nhằm vào doanh nghiệp Trung Quốc, trong bối cảnh cạnh tranh trí tuệ nhân tạo ngày càng gay gắt. Chính quyền Trump xem xét cấm nhập khẩu các mẫu linh kiện cho trung tâm dữ liệu mới của Trung Quốc, đặc biệt là bộ thu phát quang, với khả năng hiệu lực ngay trong năm 2026. Điều này cho thấy Washington ưu tiên kiểm soát hạ tầng dữ liệu và AI hơn là duy trì cuộc chiến thuế gây tốn kém cho người tiêu dùng.
Hai hệ sinh thái công nghệ riêng biệt đang thành hình
Điểm cốt lõi của giai đoạn mới trong căng thẳng thương mại leo thang là xu hướng phân tách hai hệ sinh thái công nghệ riêng biệt – điều từng được coi là kịch bản lý thuyết, nay trở thành thực tế. Khi Mỹ siết kiểm soát linh kiện trung tâm dữ liệu, bộ thu phát quang, thiết bị viễn thông, và Trung Quốc đáp trả bằng kiểm soát drone, trừng phạt các thực thể Mỹ, khởi động điều tra chuỗi cung ứng lẫn sản phẩm xanh, hai bên đang xây dựng bộ tiêu chuẩn và mạng lưới cung ứng riêng. Theo một đánh giá được trích dẫn, nhà đầu tư nên chuẩn bị cho kịch bản công nghệ và chuỗi cung ứng liên quan của hai siêu cường sẽ tiếp tục phân tách trong dài hạn, dẫn tới sự hình thành “hai hệ sinh thái công nghệ riêng biệt”. Điều này không chỉ là vấn đề song phương; các nền kinh tế khác sẽ buộc phải chọn bên trong nhiều lĩnh vực, từ hạ tầng dữ liệu, thiết bị mạng đến công nghệ năng lượng tái tạo. Trong bối cảnh Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vẫn chuẩn bị cho các chuyến thăm và hội nghị thượng đỉnh, đối thoại có thể giảm nhiệt bề mặt, nhưng khó đảo ngược xu hướng chia tách cấu trúc đã được cài cắm bằng luật, điều tra và kiểm soát xuất khẩu.
