Không còn quyền đăng ký hiến tạng trước tuổi trưởng thành
Hiến tạng trẻ em là vấn đề pháp lý và đạo đức liên quan đến việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên, trong đó quyền, sức khỏe và sự tự nguyện của trẻ phải được bảo vệ. Dự thảo sửa đổi luật bỏ quy định cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến, không phân nhóm theo độ tuổi; đồng thời cấm lấy bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi và lấy mô không tái sinh từ nhóm này. Đây là thay đổi đáng chú ý, nhưng không đồng nghĩa mọi hình thức hiến mô của trẻ đều bị loại bỏ.
Sáng 2/11, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận về dự thảo luật hiến tạng sửa đổi. Theo nội dung được trình bày, người từ đủ 18 tuổi mới được đăng ký hiến. Với người chưa thành niên, dự thảo vẫn để ngỏ khả năng hiến một số mô tái sinh trong điều kiện chặt chẽ; phạm vi này không phải quyền đăng ký hiến tạng nói chung.
Ngoại lệ hẹp không làm thay đổi nguyên tắc bảo vệ trẻ
Dự thảo chỉ cho phép người dưới 18 tuổi hiến một số mô tái sinh thuộc danh mục do Bộ Y tế ban hành, như tế bào gốc tạo máu hoặc tế bào lympho từ máu ngoại vi. Người hiến phải được tư vấn độc lập, đáp ứng điều kiện sức khỏe và có sự đồng ý của cả trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ; phạm vi hiến trong gia đình cũng được thu hẹp, ưu tiên anh, chị, em ruột khi không có người trưởng thành phù hợp.
Đáng lưu ý, chữ ký của cha mẹ không thể thay thế ý chí của trẻ. Các đại biểu đề nghị nếu người chưa thành niên phản đối thì không được lấy mô tái sinh, kể cả khi người giám hộ đã đồng ý; Bộ trưởng Bộ Y tế cho biết dự thảo sẽ làm rõ nguyên tắc đặt nguyện vọng và sự đồng ý của trẻ lên trước. Đây là hàng rào cần thiết để ngoại lệ y khoa không biến thành áp lực hiến tặng.
Sau 20 năm thực hiện, luật hiện hành đã tạo cơ sở cho hoạt động hiến ghép và giúp nhiều người bệnh có thêm cơ hội sống. Dù vậy, bảo vệ trẻ không nên khiến nhà làm luật bỏ qua hệ quả đối với bệnh nhi cần ghép nhưng không tìm được nguồn hiến phù hợp; đây là cảnh báo từng được nêu tại họp báo của Bộ Y tế ngày 27-10. Cần cân nhắc lợi ích điều trị, nhưng không thể đánh đổi sự an toàn và tự nguyện của người hiến.
Lấy ý kiến trẻ em không phải là trao quyền đăng ký hiến
Tranh cãi về việc lấy ý kiến trẻ từ 7 tuổi nảy sinh sau công văn đề nghị phối hợp với Hội đồng Đội Trung ương để triển khai tham vấn dự thảo tại địa phương. Chủ trương cho trẻ bày tỏ quan điểm về chính sách liên quan đến quyền và lợi ích của mình là phù hợp; nhưng tham gia góp ý luật khác hẳn với tự quyết định đăng ký hiến tạng. Gộp hai việc này làm một sẽ gây hiểu lầm về cả quyền tham vấn lẫn nội dung dự thảo.
Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Y tế Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh việc lấy ý kiến phải xác định rõ nhóm trẻ, nội dung và phương pháp phù hợp từng độ tuổi, tránh hình thức. Yêu cầu lấy ý kiến trực tiếp của 100% trẻ em tại một số địa phương có nguy cơ biến tham vấn thành cuộc chạy theo số lượng. Trẻ cần được cung cấp thông tin dễ hiểu, đủ để hình thành ý kiến độc lập; không nên hỏi các em những vấn đề vượt quá khả năng nhận thức rồi xem câu trả lời như sự đồng thuận có giá trị cho việc hiến.
Tham vấn có chất lượng còn đòi hỏi người làm công tác với trẻ đánh giá khả năng bị ép buộc, lôi kéo hoặc tác động. Với quyết định hiến mô ở trẻ, ý kiến của trẻ là điều kiện cần nhưng chưa đủ; cần cơ chế bảo vệ chuyên môn độc lập và xem xét vai trò của cha mẹ hoặc người giám hộ theo luật. Đây là hai quy trình khác nhau: một bên là trách nhiệm của cơ quan soạn thảo khi xây dựng chính sách, bên kia là điều kiện bảo vệ trẻ trong hoạt động hiến.
Hoàn thiện luật phải đi cùng tham vấn có thực chất
Dự thảo được chỉnh lý sau khi tổng hợp 138 nội dung góp ý: 97 nội dung được tiếp thu, 41 nội dung được giải trình; số nhóm hành vi nghiêm cấm cũng được đề xuất nâng từ 10 lên 21 để ngăn lạm dụng. Những con số này cho thấy dự án luật đang được điều chỉnh, nhưng chất lượng cuối cùng không thể đo bằng lượng ý kiến hay số điều cấm đơn thuần. Điều quan trọng là quy định phải phân biệt rõ sự đồng ý của người lớn với ý chí của trẻ, đồng thời chặn nguy cơ cưỡng ép và trục lợi.
Bước tiếp theo là Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ đạo cơ quan liên quan phối hợp với ban soạn thảo tổng hợp ý kiến, tiếp tục chỉnh lý để trình Quốc hội xem xét. Song song, việc lấy ý kiến trẻ em cần được rút kinh nghiệm để đúng nhóm, đúng nội dung, đúng cách thức, như các ý kiến tại cuộc họp báo ngày 27-10 đã lưu ý. Kết luận nên rõ ràng: bỏ quyền đăng ký hiến của người dưới 18 tuổi không đồng nghĩa loại trẻ khỏi quá trình làm luật; tham vấn phù hợp là quyền tham gia, không phải giấy phép hiến tạng.
