Bớt một cửa kiểm tra, không bớt trách nhiệm
Hậu kiểm phòng cháy, chữa cháy (PCCC) là cách quản lý chuyển trọng tâm từ việc cơ quan nhà nước kiểm tra hồ sơ trước khi công trình hoạt động sang kiểm tra thực tế dựa trên dữ liệu khai báo và mức độ rủi ro. Đây là thay đổi đáng chú ý trong dự án luật do Bộ Công an chủ trì xây dựng, dự kiến trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính.
Theo quy định hiện hành, một số công trình phải qua hai thủ tục với cơ quan quản lý: thẩm định thiết kế trước khi thi công và kiểm tra công tác nghiệm thu trước khi đưa vào sử dụng. Dự thảo đề xuất bỏ khâu kiểm tra nghiệm thu của cơ quan công an. Thay đổi này có lý do thực tiễn: giảm thời gian chờ, giúp công trình sớm được khai thác và giảm nguồn lực hành chính. Nhưng bỏ một lần kiểm tra trước không thể đồng nghĩa với việc chuyển rủi ro sang người sử dụng. Cắt giảm thủ tục PCCC chỉ thuyết phục nếu trách nhiệm nghiệm thu và kiểm soát sau đó được thực thi nghiêm.
Với doanh nghiệp, lợi ích dự kiến là giảm thời gian, chi phí tuân thủ và tăng tính chủ động trong tiến độ đưa công trình vào hoạt động. Đổi lại, chủ đầu tư và nhà thầu vẫn phải nghiệm thu PCCC theo quy định, khai báo thông tin trên cơ sở dữ liệu chuyên ngành và truyền tin báo cháy trước khi vận hành. Đây là chuyển đổi cách giám sát, không phải miễn trừ nghĩa vụ.
Hậu kiểm phải dựa vào rủi ro và năng lực thực thi
Điểm hợp lý của hậu kiểm PCCC là tập trung nguồn lực vào nơi nguy cơ lớn thay vì kiểm tra dàn trải. Cơ quan quản lý dự kiến ưu tiên công trình có nguy cơ cháy, nổ cao và giảm tần suất kiểm tra không cần thiết ở cơ sở nguy cơ thấp. Cách làm này chỉ hiệu quả nếu dữ liệu khai báo đủ chính xác, việc phân loại rủi ro sát thực tế và cán bộ có khả năng kiểm tra tại chỗ.
Dự thảo cũng bổ sung hành vi “nghiệm thu về phòng cháy và chữa cháy không đúng quy định” vào danh mục bị nghiêm cấm. Đây là tín hiệu cần thiết: khi bỏ bước chấp thuận trước của cơ quan công an, trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu và người đứng đầu cơ sở phải được đặt rõ hơn, đi kèm chế tài phù hợp với mức độ vi phạm. Công trình vẫn phải thi công và nghiệm thu đúng hồ sơ thiết kế đã thẩm định; nếu thay đổi thiết kế làm ảnh hưởng điều kiện an toàn PCCC, phải thẩm định lại.
Vì vậy, đầu tư cho năng lực hậu kiểm không thể là phần việc phụ. Bộ Công an dự kiến phối hợp với địa phương phát triển cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và đào tạo, bồi dưỡng cán bộ để đáp ứng phương thức quản lý mới. Nếu những điều kiện này chưa theo kịp, việc bỏ kiểm tra trước có nguy cơ tạo khoảng trống giám sát thay vì giảm thủ tục một cách an toàn.
Chuẩn an toàn phải theo công trình suốt vòng đời
An toàn phòng cháy không kết thúc ở thời điểm nghiệm thu. Trong quá trình hoạt động, cơ sở phải duy trì điều kiện an toàn, không tự ý cơi nới, đổi công năng, tháo bỏ hay vô hiệu hóa hệ thống PCCC. Hồ sơ nghiệm thu cần được lưu tại cơ sở, thông tin phải được cập nhật, còn các giải pháp kỹ thuật đã áp dụng phải tiếp tục được duy trì.
Dự thảo còn đề xuất bỏ thủ tục xin cơ quan có thẩm quyền quyết định phục hồi hoạt động đối với cơ sở, phương tiện hoặc hộ gia đình bị đình chỉ vì vi phạm. Sau khi khắc phục, chủ thể liên quan có thể hoạt động trở lại nhưng phải chịu trách nhiệm về kết quả và gửi báo cáo bằng văn bản cho cơ quan quản lý trực tiếp. Cách trao quyền chủ động này chỉ hợp lý khi việc khắc phục có thể được xác minh và trách nhiệm không dừng ở một bản báo cáo.
Kết luận, bỏ một khâu kiểm tra trước có thể giảm gánh nặng hành chính mà không hạ chuẩn an toàn, nhưng chỉ khi hậu kiểm đủ năng lực, dựa trên rủi ro và đi kèm trách nhiệm rõ ràng. Thước đo của cải cách không phải là số thủ tục được xóa, mà là công trình có tiếp tục an toàn khi đi vào sử dụng hay không.
