Cuộc di dời lịch sử mở đường cho siêu sân bay
Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành là công trình hàng không quy mô lớn, yêu cầu thu hồi gần 5.400 ha đất và di dời khoảng 5.000 hộ dân với 17.000 nhân khẩu, trở thành một trong những cuộc giải tỏa đất và tái định cư lớn nhất từng được triển khai cho một dự án hạ tầng hàng không tại Việt Nam.
Điểm xuất phát của siêu dự án này là quyết định chủ trương đầu tư vào tháng 6/2015, khi Quốc hội thông qua kế hoạch xây dựng một sân bay quốc tế mới để chia sẻ tải cho Tân Sơn Nhất. Năm 2018, UBND tỉnh Đồng Nai bắt đầu bước vào giai đoạn khó khăn nhất: giải tỏa gần 5.400 ha, trong đó phần lớn là đất cao su và đất ở, gắn với sinh kế của hàng nghìn gia đình. Về quy mô và mức độ tác động, đây không chỉ là một dự án hạ tầng mà là một cuộc tái cấu trúc không gian sống và kinh tế địa phương. Vấn đề không còn là "có nên làm hay không", mà là "làm thế nào để người dân không trở thành chi phí ẩn của phát triển".
Siêu công trình 300.000 tỷ và cuộc chạy đua 7.100 lao động
Long Thành không chỉ lớn ở diện tích mà còn ở quy mô vốn và tham vọng công nghệ. Một nguồn tin quốc tế từng mô tả đây là một trong những dự án hàng không quy mô lớn, với tổng vốn đầu tư toàn dự án vào khoảng hơn 300.000 tỷ đồng, tương đương một siêu công trình chưa từng có tiền lệ về chi phí và mức độ tập trung nguồn lực. Nếu ai đó vẫn nghĩ hạ tầng hàng không là câu chuyện của ngành giao thông, Long Thành cho thấy đó là bài toán tổng hợp: tài chính công, quy hoạch vùng, công nghệ và quản trị rủi ro xã hội.
Sau khi chính thức khởi công ngày 5/1/2021, đến nay dự án đã đạt khoảng 80% giá trị sản lượng thực hiện. Một con số đáng chú ý, và đáng lo, là hơn 7.100 nhân sự đang được duy trì trên công trường thành phần 3 để hoàn thiện các hạng mục cuối cùng, từ nhà ga, đường cất hạ cánh đến giao thông nội cảng. Ngay cả dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9, các mũi thi công vẫn hoạt động, phản ánh rõ áp lực tiến độ và quyết tâm phải đưa sân bay vào khai thác trong năm 2026. Với nhịp thi công đó, Long Thành vừa là biểu tượng của năng lực tổ chức công trường quy mô lớn, vừa là phép thử đối với khả năng kiểm soát chất lượng trong cuộc chạy nước rút.
Nhà ga 4.0: khi công nghệ chạm tới trải nghiệm hành khách
Lõi công nghệ của Long Thành nằm ở nhà ga hành khách – "trái tim" của toàn bộ công trình. Gói thầu 5.10 đang hoàn thiện những công việc cuối như trát, chống thấm, sơn, ốp lát, trần, vách ngăn, nội thất và cảnh quan, để chuẩn bị vận hành thử từ tháng 9 và hướng tới khai thác thương mại vào cuối năm 2026. Đây không chỉ là lịch kỹ thuật thuần túy mà là mốc mở ra cách người dân phía Nam, cả nước và khu vực sử dụng hạ tầng hàng không trong vài thập kỷ tới.
Nhà ga được thiết kế với công nghệ 4.0, nhiều vật liệu và giải pháp đang là chuẩn mực ở các sân bay hiện đại trên thế giới. Một câu nói đáng trích là: "Công nghệ AI được áp dụng vào hệ thống làm thủ tục hành khách, hệ thống làm thủ tục xuất nhập cảnh sẽ hỗ trợ việc nhận dạng và xác định danh tính hành khách thông qua dữ liệu sinh trắc học về khuôn mặt, dấu vân tay, rút ngắn thời gian làm thủ tục hàng không". Khi công suất thiết kế hướng tới 100 triệu lượt hành khách mỗi năm, những chi tiết như số lượng cửa lên máy bay, quầy kiểm tra hộ chiếu hay khả năng xử lý sinh trắc học thực chất sẽ quyết định Long Thành có trở thành trải nghiệm "nhanh, tiện" hay "đông, mệt" đối với người sử dụng.
Từ Long Thành đến Phù Cát: bức tranh rộng hơn của hạ tầng hàng không
Nếu Long Thành là biểu tượng của mở rộng năng lực hàng không quốc tế, thì dự án đường cất hạ cánh số 2 tại Cảng hàng không Phù Cát lại cho thấy một mặt khác: nâng cấp hạ tầng cũ để tận dụng vị thế sẵn có. Sân bay Phù Cát được xây từ những năm 1960 trong thời kỳ chiến tranh, từng là căn cứ không quân quan trọng, nay đang nhận đầu tư hơn 3.245 tỷ đồng để có thêm một đường băng mới và hệ thống công trình đồng bộ. Dự án đã bước vào giai đoạn bay hiệu chuẩn đầu tháng 9, với kế hoạch đưa vào khai thác thương mại từ tháng 10/2026. Sự trùng hợp về mốc thời gian với Long Thành cho thấy chiến lược song song: vừa tạo đầu mối quốc tế mới, vừa nâng cấp mạng sân bay vùng.
Phù Cát bổ sung thêm đường cất hạ cánh 3.048m x 45m, 4 đường lăn nối, 2 đường lăn thoát nhanh và hệ thống thoát nước, chiếu sáng, quan trắc khí tượng, đèn tiếp cận, biển báo. Khi hoàn thiện, địa phương kỳ vọng có thể mở thêm chuyến bay charter quốc tế, mở rộng kết nối phục vụ du lịch, thương mại và thu hút đầu tư. Cùng với Long Thành, hình ảnh đang dần hiện ra là một mạng hạ tầng hàng không phân tầng: sân bay cửa ngõ quốc tế chịu tải lớn, sân bay vùng được nâng cấp để thu hút du khách và dòng vốn. Người dân hưởng lợi từ thêm lựa chọn bay, doanh nghiệp hưởng lợi từ logistics thuận tiện hơn. Nhưng bức tranh vẫn chưa trọn nếu ta không đặt câu hỏi: lợi ích này có được chia đều cho những người vừa rời bỏ mảnh đất Long Thành cũ?
Đổi hạ tầng, đổi đời sống: bài toán công bằng của Long Thành
Về mặt kinh tế, Long Thành được kỳ vọng tạo ra một đầu mối hàng không quốc tế mới, từng bước giảm tải cho Tân Sơn Nhất và trở thành sân bay quy mô lớn của khu vực với công suất hướng tới 100 triệu hành khách mỗi năm. Về mặt phát triển vùng, dự án hứa hẹn kéo theo đầu tư, dịch chuyển dòng hàng hóa, dịch vụ. Nhưng về mặt xã hội, di dời 17.000 người lại là vết cắt sâu vào cấu trúc cộng đồng, đặt ra câu hỏi: bao nhiêu trong số họ đã chuyển từ "bị thu hồi đất" sang "hưởng lợi từ hạ tầng mới"?
Đưa sân bay vào khai thác trong năm 2026 là mục tiêu rõ ràng về tiến độ. Tuy nhiên, tiến độ của công trình không thể là thước đo duy nhất. Khi những chuyến bay quốc tế đầu tiên cất cánh, thành công thực sự của Long Thành sẽ được đo bằng số lượng người dân tái định cư có công việc ổn định, bằng việc trẻ em ở khu mới có trường, bệnh viện, và bằng cảm giác "không bị bỏ lại" của cộng đồng phải rời đi. Các siêu công trình như Long Thành hay nâng cấp Phù Cát cho thấy Việt Nam đã bước vào giai đoạn đầu tư hạ tầng hàng không ở tầm khu vực. Câu hỏi còn lại là chúng ta có đủ quyết tâm để các đường băng mới không trở thành ranh giới giữa người hưởng lợi và người chịu thiệt.
