Từ cắt giảm 58 ngành đến 786 điều kiện: Bước ngoặt cho quyền tự do kinh doanh
Bãi bỏ điều kiện kinh doanh trong 58 ngành và thu hẹp phạm vi 16 ngành là một đợt cải cách pháp lý nhằm giảm giấy phép con, hạ chi phí tuân thủ và chuyển trọng tâm quản lý nhà nước từ khâu cấp phép sang giám sát sau khi doanh nghiệp đi vào hoạt động, qua đó mở rộng quyền tự do kinh doanh và rút ngắn thời gian gia nhập thị trường cho người dân, doanh nghiệp. Sáng 3/8, tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn đã trình bày dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục 4 của Luật Đầu tư. Phụ lục 4 hiện có 198 ngành nghề kinh doanh có điều kiện; sau điều chỉnh, con số này dự kiến giảm còn 141. Theo tính toán của cơ quan soạn thảo, việc cắt giảm 58 ngành và sửa 16 ngành sẽ loại bỏ khoảng 786 điều kiện kinh doanh, 232 thủ tục hành chính, giúp giảm 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ và tiết kiệm khoảng 7.500 giờ làm việc mỗi năm cho người dân và doanh nghiệp. Đây là con số ấn tượng, nhưng ý nghĩa thật sự chỉ đến khi doanh nghiệp thấy rõ thủ tục nào được xóa bỏ và hưởng lợi trong thực tế.
Tiết kiệm chi phí doanh nghiệp: Lợi ích rõ nhưng không tự động xảy ra
Cắt giảm 58 ngành kinh doanh có điều kiện chỉ là bước mở cửa, không phải tấm vé miễn phí cho mọi doanh nghiệp. Về lý thuyết, loại bỏ 786 điều kiện và 232 thủ tục giúp tiết kiệm 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ mỗi năm, nhưng những con số đẹp này có thể tan biến nếu các bộ, ngành không biến luật thành danh mục thủ tục cụ thể, dễ tra cứu, dễ dùng trong đời sống kinh doanh hàng ngày. Nhiều đại biểu Quốc hội đã nhấn mạnh yêu cầu lượng hóa kết quả cải cách: doanh nghiệp cần biết rõ giấy phép nào không còn, điều kiện nào không phải đáp ứng, thời điểm áp dụng và cơ quan chịu trách nhiệm. Quan điểm này rất thực tế: nếu người làm kinh doanh vẫn phải "tự đi dò đường" giữa nhiều luật, nghị định, thông tư, thì việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh chỉ là sửa chữ trên văn bản, không phải chuyển động trong môi trường kinh doanh.
Chuyển sang hậu kiểm: Cơ hội tăng tốc, rủi ro khoảng trống pháp lý
Mấu chốt của đợt cải cách này không chỉ là cắt giảm số lượng ngành nghề mà là thay đổi mô hình quản lý: từ tiền kiểm sang hậu kiểm thủ tục. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp được gia nhập thị trường nhanh hơn, ít phải chờ phê duyệt hồ sơ, nhưng trách nhiệm tuân thủ trong quá trình hoạt động trở nên nặng hơn và rủi ro bị xử phạt nếu vi phạm cũng cao hơn. Một số đại biểu cảnh báo, nếu điều kiện kinh doanh bị bãi bỏ mà công cụ hậu kiểm chưa sẵn sàng, sẽ xuất hiện khoảng trống pháp lý và nguy cơ "bình mới, rượu cũ" — thủ tục bị xóa ở Luật Đầu tư nhưng lại mọc lên ở văn bản chuyên ngành khác. Vì vậy, chương trình hậu kiểm phải được thiết kế thật rõ: tiêu chí rủi ro, tần suất kiểm tra, chế tài xử phạt và cơ chế phối hợp liên ngành. Nếu hậu kiểm bị lạm dụng, doanh nghiệp có thể chuyển từ giai đoạn "chạy giấy phép" sang "chạy thanh tra", tức là chỉ thay đổi hình thức chi phí tuân thủ chứ không giảm gánh nặng.
Luật Hải quan sửa đổi: Mảnh ghép số hóa hỗ trợ bãi bỏ điều kiện kinh doanh
Đi song song với Luật Đầu tư sửa đổi là dự án Luật Hải quan (sửa đổi), cũng được Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn trình bày tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI. Đây không phải sự trùng hợp về thời điểm mà là chủ trương tạo một gói cải cách đồng bộ: giảm điều kiện kinh doanh ở đầu vào, và cắt giảm, số hóa thủ tục hải quan ở khâu lưu thông hàng hóa. Dự thảo Luật Hải quan tập trung hiện đại hóa quản lý, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, minh bạch và tự động hóa quy trình. Nguyên tắc kiểm tra sau thông quan được bổ sung dựa trên quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ, đồng thời hợp nhất thủ tục kiểm tra sau thông quan. Điểm đáng chú ý là việc giảm nghĩa vụ báo cáo của doanh nghiệp, tăng ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và cho phép người khai hải quan chủ động thông báo tuyến đường vận chuyển hàng hóa chịu sự giám sát mà không cần cơ quan hải quan chấp thuận. Nếu thực thi đúng, đây là bước hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu, biến chủ trương bãi bỏ điều kiện kinh doanh thành dòng chảy hàng hóa trôi chảy hơn.
Cơ hội nào cho doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn hậu kiểm và số hóa?
Nhìn tổng thể, bãi bỏ điều kiện kinh doanh và cải cách thủ tục hải quan là một cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam: cửa vào thị trường rộng hơn, chi phí tuân thủ có thể giảm, không gian sáng tạo mô hình kinh doanh mới được mở rộng. Nhưng đây cũng là phép thử về năng lực quản trị của cả khu vực công và khu vực tư. Nhà nước phải kiên quyết tránh tình trạng cắt giảm cơ học chỉ để đạt chỉ tiêu, đồng thời xây dựng cơ chế hậu kiểm minh bạch, dựa trên dữ liệu và rủi ro, không dựa trên "cảm tính" cán bộ. Doanh nghiệp, ở chiều ngược lại, không thể chỉ chờ luật nới mà phải chủ động chuẩn hóa quy trình nội bộ, đầu tư vào hệ thống quản trị tuân thủ và công nghệ số để thích ứng với mô hình kiểm tra sau thông quan. Nếu hai phía gặp nhau ở điểm chung là tôn trọng luật chơi mới, thì 175 tỷ đồng tiết kiệm mỗi năm sẽ không chỉ là con số trên báo cáo mà là phần vốn thực sự quay về cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
