Quốc gia biển mạnh: từ tài nguyên đến năng lực quản trị
Xây dựng quốc gia biển mạnh là chiến lược đặt biển ở vị trí trung tâm phát triển, coi không gian biển không chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác mà là hệ thống cần được quản trị bằng khoa học, công nghệ, pháp luật và bảo vệ chủ quyền, nhằm phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân và gìn giữ hệ sinh thái lâu dài. Nghị quyết 20-NQ/TW đã chính thức yêu cầu chuyển mạnh tư duy từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại, từ phát triển kinh tế biển theo từng ngành sang quản trị thống nhất, tổng hợp không gian biển quốc gia. Đây không phải sự điều chỉnh kỹ thuật mà là thay đổi cách nhìn về biển: từ “kho tài nguyên” sang “không gian quyền lực và trách nhiệm”. Trong bối cảnh diện tích biển gấp khoảng 3 lần diện tích đất liền, đường bờ biển hơn 3.260 km, việc tiếp tục tư duy khai thác đơn thuần không chỉ lạc hậu mà còn nguy hiểm cho mục tiêu phát triển bền vững biển và đảm bảo chủ quyền hải đảo.
Khoa học, công nghệ biển và đổi mới: động lực thật sự của quốc gia biển mạnh
Nếu thế hệ trước xây dựng kinh tế biển bằng khai thác nghề cá và cảng truyền thống, thì quốc gia biển mạnh thời nay phải đứng trên nền khoa học, công nghệ biển và đổi mới sáng tạo. Nghị quyết 20-NQ/TW đặt rõ yêu cầu “từ khai thác tài nguyên sang quản trị, khai thác hiệu quả không gian biển quốc gia trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Điều này có ý nghĩa chính trị và kinh tế: ai làm chủ công nghệ giám sát, quan trắc thời gian thực, robot và phương tiện tự hành dưới nước, khai thác biển sâu, năng lượng tái tạo ngoài khơi, công nghệ sinh học biển, vật liệu mới… thì người đó định hình luật chơi trên đại dương. Theo GS.TS Mai Trọng Nhuận, cạnh tranh chiến lược trên biển, biến đổi khí hậu, chuyển dịch năng lượng và kinh tế số đang buộc Việt Nam phải coi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực cốt lõi để xây dựng quốc gia biển mạnh.
Thượng tôn pháp luật và quản trị tài nguyên biển: điều kiện của phát triển bền vững biển
Một quốc gia biển mạnh không thể dựa trên khai thác tùy tiện, mà phải dựa trên thượng tôn pháp luật và quản trị tài nguyên biển có trách nhiệm. Hệ thống pháp luật hiện hành về biển, tài nguyên, môi trường, hải đảo, thủy sản đã đặt ra nguyên tắc rất rõ: mọi hoạt động trên biển phải đúng quy hoạch, đúng pháp luật, không được hủy hoại môi trường và hệ sinh thái, không làm tổn hại quốc phòng, an ninh, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Nghị quyết 20-NQ/TW yêu cầu kiểm soát chặt các nguồn gây ô nhiễm, giảm rác thải nhựa, thu gom và xử lý chất thải ven biển, trên đảo; đồng thời kiên quyết phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU), gắn với phục hồi nguồn lợi và phát triển kinh tế biển bền vững. Việc quản trị tài nguyên biển nghiêm ngặt không “kìm hãm tăng trưởng” mà trái lại là điều kiện để phát triển bền vững biển và bảo vệ nền tảng sinh kế lâu dài cho ngư dân, cộng đồng ven biển.
Biển, đảo, chủ quyền và giao lưu quốc tế: không gian quyền lực mới
Biển và hải đảo Việt Nam không chỉ là không gian kinh tế mà là không gian quyền lực, nơi chủ quyền hải đảo, quốc phòng, an ninh đan xen với giao lưu quốc tế. Phát triển bền vững biển, đảo vì thế phải gắn với quốc phòng, an ninh và quản trị biển; mọi hoạt động phải phù hợp luật pháp quốc tế, nhất là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982, đồng thời giữ vững chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển. Nghị quyết 20-NQ/TW đặt phát triển kinh tế biển trong quan hệ chặt chẽ với bảo vệ môi trường, bảo tồn hệ sinh thái, khoa học, công nghệ, quốc phòng, an ninh. Khi các địa phương biển như Khánh Hòa chuyển từ nuôi biển truyền thống sang nuôi công nghiệp, công nghệ cao với mục tiêu tăng giá trị sản xuất nuôi biển bình quân 8% mỗi năm đến 2030, họ không chỉ tìm tăng trưởng mà còn khẳng định năng lực quản trị và hiện đại hóa không gian biển của mình.
Từ mục tiêu đến hành động: quản trị biển hiện đại hay bỏ lỡ cơ hội
Nghị quyết 20-NQ/TW đặt ra các mục tiêu rất cụ thể: đến 2030, hoàn thành 100% phân vùng chức năng biển cho từng ngành, lĩnh vực, địa phương; diện tích khu bảo tồn biển, ven biển đạt tối thiểu 6% diện tích tự nhiên vùng biển quốc gia; 100% chất thải nhựa ven biển được thu gom, xử lý; 100% đảo trọng yếu, dân sinh có hệ thống xử lý chất thải rắn và nước thải. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu “tích cực chuẩn bị các điều kiện để đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị biển hiện đại, có công nghệ biển tiên tiến”. Điều này đòi hỏi luật hóa đầy đủ, như việc sửa Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo để làm rõ giao, cho thuê, sử dụng, khai thác không gian biển, nghĩa vụ tài chính, bảo vệ tài nguyên, môi trường, phòng ngừa ô nhiễm và giải quyết xung đột sử dụng. Cuối cùng, quản trị biển hiện đại không chỉ là việc của nhà nước: từ hạn chế nhựa dùng một lần đến tuân thủ pháp luật thủy sản, mỗi người dân đều đang góp một phần nhỏ nhưng thiết thực vào chiến lược quốc gia biển mạnh.
