Giữ học trò ở lại bằng sự thấu hiểu
Nhà giáo tận tâm là người nhận ra phía sau mỗi trở ngại học tập có thể là một hoàn cảnh riêng, rồi kiên trì tìm cách để học sinh được đến lớp, được lắng nghe và có cơ hội tiến bộ. Với cô Bùi Thị Thúy, hành trình ấy bắt đầu từ những giờ dạy Âm nhạc tại Trường Tiểu học Hải Ninh 2 từ năm 2013, trước khi cô đảm nhận công tác Tổng phụ trách Đội vào năm học 2016–2017. Khi có 7 học sinh nghỉ học, trốn học hoặc đứng trước nguy cơ bỏ học, cô không xem đó chỉ là vấn đề ý thức; hoàn cảnh gia đình, tâm lý và cảm giác thiếu niềm vui ở trường cũng cần được nhìn nhận.
Cùng đồng nghiệp, cô tổ chức văn nghệ, thể thao, trò chơi tập thể và hoạt động trải nghiệm để những em rụt rè có dịp tham gia, những em thiếu tự tin tìm thấy thế mạnh. Sau một thời gian, tỷ lệ học sinh tham gia phong trào đạt 100% và tình trạng trốn học, bỏ học giữa chừng không còn được ghi nhận. Đây là lời nhắc rằng muốn duy trì cơ hội học tập, đôi khi việc đầu tiên không phải là thúc ép thành tích mà là làm cho trường học trở thành nơi trẻ muốn quay lại.
Sự quan tâm ấy còn được nối dài bằng các chương trình “Nuôi heo đất”, “Thắp sáng ước mơ”, “Tấm áo tặng bạn”, “Tiếp bước tới trường” và “Xe đạp đến trường”, qua đó vận động học bổng, quần áo, sách vở, bảo hiểm và phương tiện đi học. Trong 5 năm, các hoạt động hỗ trợ học sinh và an sinh xã hội của cô cùng nhà trường huy động được hơn 350 triệu đồng. Con số có ý nghĩa, nhưng điều đáng quý hơn là cách hỗ trợ được gắn với nhu cầu cụ thể để học trò có thể tiếp tục học.
Đổi mới để khơi dậy niềm tin vào năng lực
Thầy cô truyền cảm hứng không phải bằng những bài giảng hoàn hảo, mà bằng việc giúp học sinh tin rằng mình có thể hiểu, thử và tiến bộ. Thầy Hồ Thanh Tùng, giáo viên Hóa học tại Trường THCS Võ Thị Sáu, lớn lên trong gia đình ngư dân ở vùng biển Nhà Mát, nơi thầy chứng kiến bạn bè phải nghỉ học sớm để phụ giúp gia đình. Từ trải nghiệm ấy, thầy hiểu một học sinh học chậm hay có biểu hiện khác thường có thể đang mang theo khó khăn chưa được nói ra. Thay vì vội trách phạt, thầy chọn lắng nghe và điều chỉnh cách dạy.
Khi học trò than Hóa học khó, thầy đưa hình ảnh trực quan, trò chơi, thí nghiệm, hoạt động nhóm và tình huống đời sống vào lớp, biến công thức thành những nhiệm vụ để học sinh tự khám phá. Thầy còn làm “Bảng tính tan thông minh dành cho học sinh THCS”, qua nhiều lần thiết kế, thử nghiệm và sửa đổi. Sự đổi mới dạy học ở đây không phải chạy theo cái mới cho đẹp mắt; nó bắt đầu từ câu hỏi rất thiết thực: điều gì giúp các em hiểu bài và dám tham gia?
Thầy thường động viên học trò: “Ý tưởng chưa hay thì mình cùng sửa, chưa đúng thì mình cùng tìm lại, nhưng nếu không dám nghĩ thì sẽ không bao giờ có điều mới”. Lời khích lệ ấy thể hiện một kiểu tin tưởng có ích: cho phép học sinh sai, rồi cùng các em tìm cách làm tốt hơn. Niềm vui nghề giáo đôi khi là khi một em từng sợ môn Hóa bắt đầu chủ động làm bài, hay một học trò nhút nhát dám trình bày ý tưởng. Thành tích quan trọng, nhưng năng lực tự đặt câu hỏi và bền bỉ trước khó khăn mới là hành trang lâu dài.
Bám trường, kết nối với gia đình và cộng đồng
Ở vùng đặc biệt khó khăn, giữ trẻ đến trường đòi hỏi giáo viên vượt khỏi khuôn khổ tiết dạy. Cô Phan Thị Hồng Thắm bắt đầu sự nghiệp năm 2015 tại Trường Mầm non Phú Hóa, rồi từ tháng 10 năm 2017 gắn bó với Trường Mầm non Xuân Hóa, nay là Trường Mầm non số 1 Minh Hóa. Nơi đây, đời sống thiếu thốn tác động trực tiếp đến việc chăm sóc, nuôi dưỡng và duy trì sĩ số. Cô cùng đồng nghiệp phối hợp với phụ huynh, vận động trẻ đến lớp và xây dựng môi trường an toàn, thân thiện; có ngày công việc kéo dài hơn 10 tiếng, từ chuẩn bị bữa ăn đến chăm sóc giấc ngủ và tổ chức hoạt động.
Cô Thắm nói: “Để gắn bó cần tình yêu xuất phát từ trái tim. Đối với giáo viên mầm non cũng không ngoại lệ, đó là tình yêu trẻ nhỏ và bản lĩnh cá nhân”. Tình yêu nghề ở đây đi cùng năng lực chuyên môn: cô chủ động học hỏi, xây dựng sáng kiến về kỹ năng tự bảo vệ, giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và trò chơi dân gian. Cô còn vận động, quyên góp giúp học sinh thiếu thốn, nhận đỡ đầu một trẻ mồ côi và tham gia hỗ trợ trẻ mồ côi tại chùa Diệu Pháp. Sự tận tâm chỉ bền vững khi đi đôi với phương pháp phù hợp và hành động thiết thực.
Cùng tinh thần ấy, thầy Đặng Phú Vinh đã gắn bó 17 năm với giáo dục ở vùng Bảy Núi, nơi nhiều học sinh vừa học vừa làm, thiếu sự chăm sóc thường xuyên hoặc gặp rào cản ngôn ngữ. Thầy điều chỉnh giờ Tiếng Anh theo hướng gần gũi, tăng thực hành và gắn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết với tình huống đời sống. Chương trình “Thăm nhà bạn” đưa thầy cô và học sinh đến tận gia đình có hoàn cảnh khó khăn; sau 12 năm, chương trình đã thăm 163 gia đình. Kết nối với phụ huynh, tổ chức và nhà hảo tâm không thay thế trách nhiệm của nhà trường, nhưng có thể giúp sự hỗ trợ đến đúng nơi và trao cho học trò thêm động lực đến lớp.
Hy vọng được vun từ những điều bền bỉ
Những câu chuyện này cho thấy không có một công thức chung để nâng đỡ học trò: có em cần hoạt động để tìm lại niềm vui đến trường, có em cần bài học dễ tiếp cận hơn, có em cần người lớn tìm đến tận nhà và lắng nghe gia đình. Điểm chung là các nhà giáo không vội quy kết khó khăn thành lỗi của học sinh. Họ quan sát, điều chỉnh cách dạy và huy động sự chung tay để mỗi em có cơ hội tiếp tục học.
Sự tận tụy cũng không đồng nghĩa với việc một mình gánh hết mọi thiếu thốn. Những sáng kiến phù hợp, sự phối hợp với phụ huynh và cộng đồng, cùng khả năng nhận ra phương pháp nào hiệu quả với từng học sinh mới tạo nên hỗ trợ bền lâu. Một hoạt động có thể mở lời cho em rụt rè; một dụng cụ học tập có thể giúp kiến thức bớt xa lạ; một chuyến thăm nhà có thể khiến gia đình cảm thấy mình không đơn độc.
Kết quả sâu xa của nghề giáo vì thế không chỉ nằm ở giải thưởng hay điểm số. Đó còn là học sinh được giữ lại trường, trẻ nhỏ được chăm sóc an toàn, và những em từng thiếu tự tin dám thử sức. Những nhà giáo tận tâm mở lối bằng công việc thường ngày, nhưng tác động của họ vượt khỏi lớp học: họ nuôi dưỡng niềm tin rằng hoàn cảnh khó khăn không nhất thiết khép lại con đường học tập.
