Khoảng lặng Mỹ-Trung: cơ hội vàng nhưng có thời hạn cho Đông Nam Á
Khoảng lặng tạm thời trong thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc là giai đoạn hai nền kinh tế lớn nhất thế giới hoãn áp thuế bổ sung lên hàng hóa của nhau, giúp ổn định mức thuế hiện hành và tạo không gian cho doanh nghiệp toàn cầu, đặc biệt tại ASEAN, điều chỉnh chuỗi cung ứng, kế hoạch đầu tư và chiến lược tái định vị sản xuất trong bối cảnh Mỹ Trung Quốc căng thẳng vẫn chưa được giải quyết triệt để. Cuộc hội đàm giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng diễn ra trong chuyến thăm cấp Nhà nước kéo dài từ 23–25/9, đánh dấu lần đầu một lãnh đạo Trung Quốc có chuyến thăm như vậy sau hơn một thập kỷ. Hai bên không đạt đột phá lớn, nhưng tiếp tục gia hạn thỏa thuận tạm hoãn áp thuế thêm hai tháng, đến ngày 10/1/2027. Việc đình chiến thương mại tạm thời này được ví như “cái bao cát” chặn làn sóng xung đột mang tính cấu trúc, chứ không phải chiếc cầu nối dẫn tới một thỏa thuận toàn diện. Đối với người lao động và doanh nghiệp Đông Nam Á thương mại, điều quan trọng không phải là nghi thức tiếp đón hiếm hoi ở căn cứ Andrews, mà là thực tế: thêm thời gian để củng cố chuỗi cung ứng ASEAN, đa dạng hóa khách hàng và nhà cung cấp, thay vì bị cuốn vào những cú sốc thuế ba con số như giai đoạn đỉnh điểm thương chiến.
Chiến lược China+1: lợi thế thu hẹp, bài toán vượt qua “ưu đãi thuế rẻ”
Làn sóng dịch chuyển sản xuất theo chiến lược China+1 chiến lược – bố trí thêm cứ điểm ngoài Trung Quốc để giảm rủi ro – đã đổ dòng vốn vào Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và nhiều nền kinh tế ASEAN. Đông Nam Á tận dụng cơ hội tái định vị sản xuất khi các tập đoàn đa quốc gia phân tán rủi ro, nhưng nền tảng lợi thế đang thay đổi nhanh. Trước đây, chênh lệch thuế quan là “nam châm” hút đơn hàng. Thuế trung bình của Mỹ với hàng Trung Quốc từng gần 60%, trong khi hàng Việt Nam khoảng 20% – một chênh lệch đủ lớn để dịch chuyển đơn hàng. Sau điều chỉnh chính sách, Trung Quốc, Việt Nam, Singapore và Thái Lan cùng chịu mức 12,5% theo Điều 301, khiến ưu thế thuế của Đông Nam Á thu hẹp mạnh. Nói thẳng: doanh nghiệp ASEAN không thể tiếp tục cạnh tranh bằng một mẹo duy nhất là thuế suất thấp. Khi khoảng cách thuế không còn là “đòn knock-out”, cuộc chơi chuyển sang tốc độ giao hàng, chất lượng, hạ tầng logistics, tỷ lệ nội địa hóa và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ. Nếu chỉ đóng vai trò lắp ráp cuối cùng, nhiều nhà máy trong khu vực sẽ bị phơi bày trước các biện pháp kiểm soát xuất xứ và chống chuyển tải ngày càng gắt từ phía Mỹ.
Cạnh tranh Mỹ-Trung dịch chuyển sang công nghệ: áp lực nâng cấp chuỗi cung ứng ASEAN
Gia hạn đình chiến thuế quan không có nghĩa căng thẳng Mỹ Trung Quốc căng thẳng giảm nhiệt toàn diện. Sau khi nhậm chức nhiệm kỳ hai vào tháng 1/2025, ông Trump áp thuế lên hàng hóa Trung Quốc với cáo buộc Bắc Kinh dung túng buôn lậu fentanyl. Trung Quốc đáp trả bằng thuế riêng, giới hạn xuất khẩu kim loại đất hiếm thiết yếu cho sản phẩm công nghệ cao, từ điện thoại thông minh đến máy bay chiến đấu. Kể cả khi thuế được cắt giảm trên một phần hàng hóa trị giá 60 tỷ USD từ mỗi bên, mặt trận cạnh tranh đang dịch chuyển sang trí tuệ nhân tạo, chip và hạ tầng công nghệ. Cuối cùng, hai nước nhất trí giảm thuế đối với khoảng 30 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu không nhạy cảm, đưa 90% mặt hàng trong diện cắt giảm về mức tối huệ quốc – một điểm tích cực cho ổn định thương mại song phương. Nhưng đối với chuỗi cung ứng ASEAN, điều đáng lo là cuộc chạy đua công nghệ: nguồn chip, điện toán đám mây, AI và các tiêu chuẩn kiểm soát ngày càng chặt, đòi hỏi các doanh nghiệp phải chủ động tái định vị sản xuất và cập nhật tiêu chuẩn kỹ thuật. Nếu ASEAN tiếp tục dựa vào lao động rẻ, hạ tầng trung bình và vai trò gia công, khu vực sẽ bị kẹt ở phân khúc thấp của chuỗi giá trị toàn cầu. Khoảng lặng thuế quan hiện tại chỉ là thời gian để nâng cấp chứ không phải tấm vé bảo đảm an toàn lâu dài.
Chiến lược dài hạn: từ ưu đãi thuế sang cải cách hạ tầng, lao động, thể chế
Doanh nghiệp không còn có thể chỉ dựa vào chênh lệch thuế để thu hút đơn hàng và dòng vốn. Đó không phải lời cảnh báo chung chung, mà là bản chất của giai đoạn mới trong Đông Nam Á thương mại: ai nâng cấp được cấu trúc kinh tế sẽ giữ được lợi thế sau khi sóng China+1 chiến lược đi qua. Cạnh tranh khu vực sẽ xoay quanh ba trụ cột. Một là hạ tầng logistics: cảng biển, đường bộ, kho bãi phải đáp ứng yêu cầu giao hàng nhanh, ổn định, giảm tồn kho. Hai là chất lượng lao động: tay nghề, kỷ luật, khả năng tiếp thu công nghệ mới quyết định việc ASEAN có thể tham gia sâu hơn vào thiết kế, R&D hay vẫn mắc kẹt ở khâu lắp ráp. Ba là khung thể chế: thủ tục, minh bạch, bảo vệ nhà đầu tư và năng lực thực thi quy tắc xuất xứ để không bị cuốn vào vòng điều tra chống chuyển tải. Trong dài hạn, ASEAN không thể bỏ qua thương mại số. Hiệp định khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) dự kiến ký tháng 11/2026 mở ra cơ hội chuẩn hóa dữ liệu, thương mại điện tử và dịch vụ số trong khu vực. Đây là bước then chốt để các quốc gia không chỉ là nơi đặt nhà máy, mà trở thành trung tâm chuỗi cung ứng ASEAN cho thời đại kinh tế số.
Giữ vững lợi thế: hành động ngay trong khoảng thời gian đình chiến
Căng thẳng Mỹ Trung Quốc căng thẳng đang được “khoanh tạm thời” bằng các thỏa thuận gia hạn đình chiến thương mại và cắt giảm thuế trên một phần hàng hóa. Khoảng thời gian này giúp Đông Nam Á có thêm dư địa để điều chỉnh chuỗi cung ứng và kế hoạch đầu tư. Nhưng nó đi kèm hạn sử dụng: nếu đến ngày 10/1/2027 mà hai bên không đạt thỏa thuận sâu hơn, nguy cơ tăng thuế trở lại hoàn toàn có thể khiến đơn hàng và dòng vốn đảo chiều. Các cuộc đối thoại tiếp theo trước cuối tháng 11 và việc thiết lập kênh liên lạc về sự cố AI cho thấy hai bên muốn kiểm soát rủi ro, không để căng thẳng leo thang ngoài ý muốn. Tuy nhiên, phần lớn nhà phân tích không tin vào một “thỏa thuận lớn”, họ nhận định các biện pháp hiện tại chỉ là giải pháp tạm thời cho xung đột mang tính cấu trúc. Thông điệp dành cho ASEAN rõ ràng: coi khoảng lặng này là cơ hội vàng để tăng tốc cải cách. Quốc gia nào dùng hai năm đình chiến để nâng cấp hạ tầng, đào tạo lao động, hoàn thiện thể chế và chủ động tham gia các hiệp định như DEFA, CPTPP sẽ giữ được lợi thế dù Mỹ-Trung lại gia tăng thuế hay chuyển sang những mặt trận cạnh tranh mới. Ngược lại, nếu tiếp tục hài lòng với ưu đãi thuế nhất thời, khu vực sẽ sớm đánh mất cơ hội chiến lược hiếm có này.
