Metro số 4 TP.HCM: Tuyến xương sống Bắc – Nam đổi đất lấy hạ tầng
Metro số 4 TP.HCM là tuyến đường sắt đô thị Đông Thạnh – Hiệp Phước dài khoảng 45km, đi qua 21 phường, xã, kết nối cửa ngõ Tây Bắc, sân bay Tân Sơn Nhất, trung tâm Bến Thành và khu đô thị cảng Hiệp Phước, đồng thời dự kiến thu hồi đất của khoảng 1.855 hộ dân để xây dựng 31 nhà ga và hai depot. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng giao thông, mà là quyết định tái cấu trúc không gian đô thị theo trục Bắc – Nam, với cái giá rất cụ thể: đất đai, nhà cửa và sinh kế của hàng nghìn gia đình. Vấn đề không nằm ở việc có nên làm Metro số 4 hay không – TP.HCM buộc phải có hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn – mà ở cách thành phố đối xử với những người phải nhường chỗ cho tuyến metro này.
Quy mô tuyến và tác động không nhỏ lên 21 phường, xã
Theo phương án đang được lấy ý kiến, Metro số 4 có chiều dài khoảng 45km, bắt đầu tại depot Đông Thạnh và kết thúc tại depot Hiệp Phước, với 31 ga gồm 15 ga ngầm, 16 ga trên cao, khoảng 20,7km đi ngầm và 24,3km đi trên cao. Hướng tuyến đi qua các khu vực đông dân và nhạy cảm về giao thông như Gò Vấp, sân bay Tân Sơn Nhất, Phú Nhuận, trung tâm TP.HCM, Bến Thành, Nhà Bè và Hiệp Phước. Nói cách khác, đây là một dự án hạ tầng giao thông chạm vào những điểm nóng nhất của đô thị. Khi thành phố tổ chức tham vấn ý kiến cộng đồng dân cư tại 21 phường, xã có tuyến đi qua, người dân không chỉ nhìn thấy cơ hội đi lại hiện đại, an toàn, mà còn thấy rõ rủi ro bị xáo trộn đời sống nếu quy trình thu hồi đất metro thiếu công bằng.
Thu hồi đất 1.855 hộ dân: cần coi là một hợp đồng xã hội
Báo cáo giữa kỳ về hướng tuyến và vị trí công trình cho thấy dự án Metro số 4 dự kiến thu hồi đất của khoảng 1.855 hộ dân, con số được mô tả là "gần 2.000 hộ" tại thành phố giàu nhất cả nước. Thu hồi đất metro ở quy mô này không thể chỉ là bài toán kỹ thuật đo đạc và kiểm đếm tài sản, mà phải được nhìn như một hợp đồng xã hội: nhà nước lấy đất để làm đường sắt đô thị Đông Thạnh – Hiệp Phước, đổi lại người dân phải được bồi thường thỏa đáng, hỗ trợ tái định cư và có cơ hội hưởng lợi từ TOD – phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng – quanh các nhà ga. Nếu người dân chỉ thấy mất mát mà không thấy lợi ích, Metro số 4 sẽ khởi công với tâm thế bị phản đối, thay vì được coi là công trình chung của cộng đồng.
Quy trình bồi thường, giải phóng mặt bằng: minh bạch hay hình thức?
Thành phố đang tổ chức lấy ý kiến cộng đồng về phương án hướng tuyến và vị trí công trình, một bước đi đúng hướng vì đặt người dân vào trung tâm của quy trình bồi thường giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, tham vấn chỉ có ý nghĩa nếu thông tin về phạm vi thu hồi, tiêu chí bồi thường và lộ trình hỗ trợ sinh kế được công bố rõ ràng, dễ hiểu. Bài học từ các dự án hạ tầng giao thông lớn ở nhiều địa phương cho thấy: nơi nào chính quyền đối thoại sớm, giải thích kỹ và tôn trọng lựa chọn của người dân, nơi đó tiến độ giải phóng mặt bằng ít bị khiếu kiện kéo dài. Ngược lại, nếu người dân chỉ được mời đến nghe thông báo một chiều, Metro số 4 TP.HCM có nguy cơ bị chậm tiến độ ngay từ khâu thu hồi đất, dù trên giấy tờ mọi thứ đều "đúng quy trình".
Lộ trình khởi công nửa đầu 2027: cơ hội và điều kiện tiên quyết
Dự án Metro số 4 đặt mục tiêu khởi công trong nửa đầu năm 2027, sau giai đoạn tham vấn cộng đồng và hoàn thiện phương án tuyến. Về mặt chiến lược, đây là bước tiếp theo trong làn sóng đầu tư các dự án hạ tầng giao thông lớn, từ metro đến cao tốc, đang được nhiều địa phương thúc đẩy để mở rộng không gian phát triển đô thị và tăng kết nối liên vùng. Nhưng với Metro số 4, điều kiện tiên quyết để mốc khởi công này trở thành hiện thực không nằm ở bản vẽ kỹ thuật, mà ở sự đồng thuận xã hội. Nếu thành phố chứng minh được rằng mỗi hộ dân bị thu hồi đất đều được đối xử công bằng, có tiếng nói trong quá trình quyết định và có cơ hội hưởng lợi từ tuyến metro sau khi vận hành, thì nửa đầu 2027 sẽ là thời điểm khởi công một trục giao thông công cộng xuyên tâm Bắc – Nam được người dân ủng hộ, không phải là công trình bị nghi ngờ.
