Thu hồi đất metro TP.HCM: câu chuyện không chỉ là con số
Thu hồi đất metro TP.HCM là quá trình Nhà nước lấy lại quyền sử dụng đất của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân để xây dựng các tuyến đường sắt đô thị, kèm theo các bước đo đạc, kiểm đếm, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế, chỗ ở và kế hoạch tương lai của hàng nghìn hộ dân ở nhiều phường, xã khác nhau. Hiện nay, tuyến Metro số 4 (Đông Thạnh – Hiệp Phước) dự kiến phải thu hồi đất của khoảng 1.855 hộ dân trên địa bàn 21 phường, xã. Điều này cho thấy quy mô giải phóng mặt bằng giao thông không còn là chuyện của vài con hẻm, mà là sự tái cấu trúc không gian sống cả một dải đô thị. Vấn đề không phải là có thu hồi hay không, mà là cách thu hồi đất và bảo vệ quyền lợi người dân bị ảnh hưởng hộ dân đất đai.
Phú Lợi, Thuận Giao, An Phú: những điểm nóng mới của metro Bình Dương Suối Tiên
Nếu Metro số 4 là trục Bắc – Nam của TP.HCM, thì metro Bình Dương Suối Tiên lại mở ra trục kết nối vùng, đi qua 7 phường gồm Bình Dương, Phú Lợi, Thuận Giao, An Phú, Tân Đông Hiệp, Dĩ An và Đông Hòa. Tại phường Phú Lợi, chỉ riêng hai tuyến metro thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên và Thủ Dầu Một – TP.HCM đã ảnh hưởng đến diện tích đất của 442 hộ dân và 10 tổ chức, với tổng diện tích bị tác động lên tới 125.151 m². Ở Thuận Giao, gần 400 trường hợp hộ gia đình, cá nhân, tổ chức liên quan đến 257 thửa đất của tuyến metro Bình Dương – Suối Tiên và 159 thửa đất của tuyến Thủ Dầu Một – TP.HCM cũng nằm trong diện phải thu hồi. Tại An Phú, gần 16 ha đất được đưa vào diện thu hồi cho metro Bình Dương Suối Tiên. Những con số này cho thấy các phường ven trục Mỹ Phước – Tân Vạn và Quốc lộ 13 đang trở thành tâm điểm của làn sóng giải phóng mặt bằng giao thông mới.
Quy trình giải phóng mặt bằng: từ đo đạc đến bồi thường, tái định cư
Điểm đáng chú ý là quy trình thu hồi đất metro TP.HCM đang được triển khai khá bài bản trên giấy tờ, nhưng mức độ minh bạch và đồng thuận thực tế vẫn là dấu hỏi. Những ngày qua, nhiều phường như Bình Dương, An Phú, Thuận Giao, Đông Hòa bắt đầu điều tra, khảo sát, đo đạc và kiểm đếm đất, tài sản gắn liền với đất trong phạm vi dự án metro thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên. Theo kế hoạch, cơ quan chức năng ghi nhận hiện trạng sử dụng đất, nhà ở, công trình xây dựng, phối hợp với người sử dụng đất để đối chiếu thông tin, lập hồ sơ cho các nội dung chưa thống nhất. Tại An Phú, từ ngày 12 đến 18.10, việc điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm đất được thực hiện, sau đó xác định nguồn gốc đất và tài sản để làm cơ sở xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. "Tổng diện tích đất dự kiến thu hồi phục vụ dự án trên địa bàn phường là gần 16 ha". Câu hỏi là: người dân được tham gia vào từng bước hay chỉ được thông báo kết quả cuối cùng?
Tiến độ các dự án metro và áp lực thời gian lên người dân
Lý do các hoạt động đo đạc, kiểm đếm diễn ra dồn dập là vì các dự án metro đều đã được ấn định mốc thời gian khá tham vọng. Metro số 4 đặt mục tiêu khởi công trong nửa đầu năm 2027, trong khi metro thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên dự kiến hoàn thành vào quý 4/2030. Tuyến Metro Thủ Dầu Một – TP.HCM được lên kế hoạch khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành năm 2030. Để kịp tiến độ, chính quyền buộc phải đẩy nhanh giải phóng mặt bằng giao thông, đồng nghĩa với việc người dân phải quyết định tương lai đất đai, nhà cửa trong khung thời gian rất ngắn. Việc tổ chức họp dân, tham vấn cộng đồng ở 21 phường, xã có tuyến Metro số 4 đi qua là bước đi đúng, nhưng nếu thông tin không đủ sớm, không đủ rõ, thì tiến độ dự án sẽ trở thành áp lực tâm lý lên chính những người đang phải rời bỏ nơi ở lâu năm.
Quyền lợi người dân: thách thức lớn nhất của các tuyến metro mới
Điểm tích cực là ở một số nơi, tiếng nói người dân đã bắt đầu được ghi nhận. Tại hội nghị ở phường An Phú, người dân đề nghị bố trí nơi ở tái định cư phù hợp, bảo đảm điều kiện sinh hoạt và ổn định cuộc sống sau khi giải tỏa. Họ cũng yêu cầu công khai sơ đồ quy hoạch, hình ảnh, video thể hiện rõ phạm vi dự án để từng hộ xác định chính xác diện tích đất, nhà ở bị ảnh hưởng. Đây không phải những yêu cầu xa vời, mà là điều kiện tối thiểu để một chính sách thu hồi đất metro TP.HCM được xem là công bằng. Nếu metro Bình Dương Suối Tiên và các tuyến khác muốn trở thành biểu tượng phát triển, chúng phải đi cùng cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư rõ ràng, dễ hiểu, dễ kiểm chứng. Kết luận hợp lý là: thành phố chỉ thực sự hiện đại khi người dân bị ảnh hưởng hộ dân đất đai được đối xử như đối tác trong quá trình phát triển, chứ không phải như đối tượng phải "nhường chỗ" một cách miễn cưỡng.
