Metro số 4 TP.HCM là gì và vì sao thu hồi đất trở thành tâm điểm?
Metro số 4 TP.HCM là tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 45km, kết nối khu vực Tây Bắc thành phố với sân bay Tân Sơn Nhất, trung tâm Bến Thành và khu đô thị cảng Hiệp Phước, đi qua 21 xã phường và dự kiến ảnh hưởng đến khoảng 1.855 hộ dân thông qua thu hồi đất để phục vụ xây dựng hạ tầng giao thông công cộng khối lượng lớn. Đây không chỉ là một dự án giao thông TP.HCM mà là bước đi chiến lược để kéo giãn mật độ giao thông, tái cấu trúc không gian đô thị theo trục Bắc – Nam. Tuy nhiên, cái giá phải trả là quyền lợi đất đai, nhà cửa của gần 2.000 hộ dân, khiến câu chuyện thu hồi đất metro trở thành tâm điểm tranh luận. Vấn đề không nằm ở việc có làm hay không, mà ở cách làm: quy trình, bồi thường giải tỏa và bảo đảm sinh kế cho người dân bị ảnh hưởng.
Quy trình thu hồi đất metro: Từ tham vấn cộng đồng đến khởi công
Hiện nay, 21 phường, xã có tuyến Metro số 4 đi qua đang tổ chức tham vấn ý kiến cộng đồng dân cư về dự án, song song với các hoạt động khảo sát, đo đạc thực địa để chuẩn bị cho thu hồi đất. Theo báo cáo giữa kỳ về hướng tuyến và vị trí công trình, dự án dự kiến thu hồi đất của khoảng 1.855 hộ dân, một con số đủ lớn để buộc chính quyền phải làm rất kỹ từng bước. Dự kiến, dự án giao thông này sẽ được khởi công vào nửa đầu năm 2027, nghĩa là quỹ thời gian cho việc đo đạc, kiểm kê, lập phương án bồi thường và tái định cư không còn nhiều. Câu hỏi đặt ra là liệu các cuộc tham vấn hiện nay có thực sự lắng nghe và điều chỉnh theo ý kiến người dân, hay chỉ mang tính hình thức để kịp tiến độ khởi công. Một quy trình thu hồi đất công bằng phải coi người dân là đối tác, không phải đối tượng bị buộc phải di dời.
Thiết kế tuyến và tham vọng TOD: Lợi ích đô thị đối trọng với mất mát cá nhân
Metro số 4 có điểm đầu tại depot Đông Thạnh và điểm cuối tại depot Hiệp Phước, với tổng chiều dài khoảng 45km, đường đôi, khổ ray 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế tối đa 120km/h trên cao và 90km/h đi ngầm. Toàn tuyến dự kiến bố trí 31 ga, gồm 15 ga ngầm và 16 ga trên cao, cùng hai depot quy mô hàng chục hecta. Khi đi vào khai thác, tuyến metro này sẽ bổ sung phương thức đi lại hiện đại, an toàn, có năng lực vận chuyển lớn cho người dân, đồng thời mở ra cơ hội phát triển đô thị theo mô hình TOD quanh các nhà ga. "Tuyến đường sắt đô thị này dự kiến ảnh hưởng đến khoảng 1.855 hộ dân và đặt mục tiêu khởi công trong nửa đầu năm 2027". Về mặt quy hoạch, TOD là cơ hội vàng để nâng chất lượng sống, nhưng với người bị thu hồi đất, TOD chỉ có ý nghĩa nếu họ được hưởng lợi từ các không gian thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế mới hình thành, thay vì bị đẩy ra xa khỏi trục phát triển.
Tác động lên người dân: An sinh phải đi trước tốc độ xây dựng
Tuyến Metro số 4 được định hướng là tuyến vận tải hành khách khối lượng lớn theo trục Bắc – Nam, kết nối cửa ngõ Tây Bắc với sân bay Tân Sơn Nhất, trung tâm Bến Thành và khu đô thị cảng Hiệp Phước. Về lâu dài, đây là lợi ích rõ ràng cho hàng triệu người dùng, giảm thời gian di chuyển, giảm kẹt xe và ô nhiễm. Nhưng ở hiện tại, khoảng 1.855 hộ dân phải đối mặt với việc mất đất, đổi chỗ ở, thay đổi sinh kế. Trong một thành phố có GRDP bình quân đầu người ước đạt khoảng 8.944–8.994 USD, cao gấp 1,7 lần bình quân cả nước, khoảng cách giữa lợi ích kinh tế vĩ mô và đời sống từng hộ bị giải tỏa càng dễ bị nới rộng nếu thiếu chính sách an sinh đi kèm. Bồi thường giải tỏa không thể chỉ là con số trên giấy; nó phải là cam kết về chỗ ở mới, cơ hội việc làm, tiếp cận dịch vụ công và giao thông tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Kết luận: Metro số 4 chỉ là thành công nếu người bị thu hồi đất không trở thành người ngoài cuộc
Dự án Metro số 4 TP.HCM là bước đi cần thiết để hoàn thiện mạng lưới giao thông công cộng, giảm áp lực lên đường bộ và tạo trục phát triển đô thị mới. Nhưng thành công của một dự án giao thông TP.HCM không thể chỉ đo bằng chiều dài 45km, 31 nhà ga hay tốc độ 120km/h; nó phải được đo bằng mức độ hài lòng và ổn định cuộc sống của 1.855 hộ dân bị thu hồi đất. Nếu quy trình thu hồi đất metro minh bạch, bồi thường giải tỏa đủ sống, tái định cư gắn với các ga metro và không cắt đứt mạng lưới xã hội – sinh kế của người dân, Metro số 4 sẽ là biểu tượng của một đô thị biết tôn trọng người ở trong nó. Ngược lại, nếu người dân bị đẩy ra rìa, không được hưởng lợi từ TOD, tuyến metro này sẽ chỉ là đường ray của những chuyến tàu đi qua những câu chuyện mất mát chưa được giải quyết.
