Quyền công dân nơi sinh dưới sức ép chính trị mới
Quyền công dân nơi sinh là nguyên tắc pháp lý xác định hầu như mọi người được sinh ra trên lãnh thổ Mỹ, ngoại trừ một vài trường hợp rất hạn chế như con của nhà ngoại giao nước ngoài, sẽ được công nhận là công dân theo Điều khoản Quốc tịch trong Tu chính án thứ 14 và trở thành nền tảng của luật quốc tịch hiện hành. Chính nguyên tắc này đang bị thách thức trực diện bởi Tổng thống Donald Trump. Ngày 6-8, ông Trump ký hai sắc lệnh hành pháp với phạm vi hẹp nhưng có ý nghĩa chính trị lớn: tiếp tục hạn chế quyền công dân Mỹ theo nơi sinh và siết chính sách nhập cư Mỹ thông qua việc kiểm soát người vào bằng visa du lịch Mỹ hạn chế nhưng thực chất nhằm sinh con. Những sắc lệnh này được ban hành ngay sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ nỗ lực trước đó nhằm thu hẹp cách diễn giải Tu chính án thứ 14. Nói thẳng, Trump đang tìm đường vòng bằng quyền hành pháp để chạm vào “vùng cấm” của Hiến pháp, và điều đó sẽ định hình lại cuộc tranh luận về ai xứng đáng trở thành công dân Mỹ.
Hai sắc lệnh: Mở rộng nhóm bị loại trừ và chặn dòng du lịch sinh con Mỹ
Điểm nguy hiểm của các sắc lệnh Trump quốc tịch nằm ở việc chúng không tuyên chiến trực diện với Tu chính án thứ 14, mà âm thầm mở rộng danh sách các trường hợp không được hưởng quyền công dân nơi sinh. Cố vấn Stephen Miller cho biết tổng thống dùng thẩm quyền hành pháp, dựa trên phán quyết mới của Tòa án Tối cao, để từ chối quốc tịch theo nơi sinh cho con của người có liên hệ với chính phủ nước ngoài, các tổ chức khủng bố nước ngoài hoặc vận động, hoạt động thay mặt thế lực nước ngoài. Một sắc lệnh khác yêu cầu siết chặt cấp thị thực đối với những người bị cho là nhập cảnh bằng visa du lịch Mỹ hạn chế với mục đích sinh con để lấy quốc tịch Mỹ. Trước đó, trong ngày đầu nhiệm kỳ hai, Trump đã yêu cầu liên bang không cấp hộ chiếu hay giấy chứng nhận quốc tịch cho trẻ có mẹ đang ở Mỹ bất hợp pháp hoặc tạm thời, và cha không phải công dân hay thường trú nhân. Đây là cách tiếp cận chọn lọc: không xóa bỏ nguyên tắc, nhưng khoét dần từng mảng đối tượng bị coi là “không phù hợp”.
Du lịch sinh con Mỹ: Lợi dụng luật hay biểu hiện của bất bình đẳng?
Muốn hiểu cuộc tấn công hiện nay, phải tách bạch khái niệm du lịch sinh con Mỹ và quyền công dân nơi sinh. Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc pháp lý mang tính hiến định; du lịch sinh con chỉ là hành vi của người nước ngoài dùng thị thực du lịch để sang Mỹ sinh con nhằm hưởng lợi từ nguyên tắc đó. Nói cách khác, đây là cách lợi dụng chính sách quốc tịch hiện hành, chứ không phải một chính sách riêng. Theo ước tính, mỗi năm có khoảng 20.000–25.000 phụ nữ nước ngoài đến Mỹ sinh con trong giai đoạn 2016–2017, trên tổng số khoảng 3,5–3,6 triệu ca sinh mỗi năm. Con số này không lớn về tỷ lệ, nhưng Trump gọi nó là “mô hình kinh doanh” dùng tiền để mua đường vào Mỹ. Việc ông mô tả hiện tượng này như một sự “đáng xấu hổ” cho thấy tranh luận không chỉ là luật, mà còn là cuộc chiến biểu tượng về việc ai được quyền bước qua ngưỡng cửa quốc tịch.
Tác động tới gia đình nhập cư và visa du lịch: Hệ quả không chỉ nằm trên giấy
Dù Nhà Trắng nói rằng sắc lệnh chỉ nhắm vào gian lận, hệ quả thực tế sẽ dội thẳng vào các gia đình nhập cư và người xin visa du lịch. Từ năm 2020, quy định đã cấm sử dụng thị thực du lịch hoặc công tác khi mục đích chính là sinh con để lấy quốc tịch Mỹ. Giờ đây, với việc chính thức cấm hoạt động du lịch sinh con và tuyên bố “không còn ai trên thế giới được cấp thị thực để phục vụ mục đích gian dối này”, mọi phụ nữ mang thai xin visa du lịch Mỹ đều có nguy cơ bị nghi ngờ động cơ, đặc biệt đến từ các nước có lịch sử du lịch sinh con. Với các gia đình đang ở Mỹ trong tình trạng tạm thời hoặc không hợp pháp, sắc lệnh về việc không cấp hộ chiếu, giấy chứng nhận quốc tịch cho con có cha mẹ không đáp ứng tiêu chuẩn quốc tịch hoặc thường trú sẽ làm tăng bất an và nguy cơ chia tách gia đình. Nói thẳng, sự mơ hồ trong cách đánh giá “mục đích chính” hay “liên hệ với chính phủ nước ngoài” trao cho cơ quan hành pháp quyền cân nhắc gần như tuyệt đối đối với tương lai pháp lý của những đứa trẻ.
Cuộc chiến pháp lý sắp tới: Ranh giới giữa Hiến pháp và sắc lệnh
Sau khi Tòa án Tối cao giữ nguyên nguyên tắc gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân theo Tu chính án thứ 14, Trump chuyển sang chiến thuật “bẻ cong” việc thực thi bằng sắc lệnh hành pháp. Nhưng con đường này đầy rủi ro: các chuyên gia pháp lý dự báo những văn bản mới sẽ tiếp tục đối mặt với thách thức tại tòa vì liên quan trực tiếp tới cách diễn giải Điều khoản Quốc tịch. Bản thân sắc lệnh chỉ là chỉ đạo hành pháp, luôn có thể bị tòa xem xét tính hợp pháp. Trong bối cảnh đó, câu hỏi không chỉ là Trump có thắng cuộc chiến chống du lịch sinh con Mỹ hay không, mà còn là liệu nước Mỹ có chấp nhận để quyền công dân nơi sinh – một di sản lịch sử nhằm bảo vệ con cháu người từng là nô lệ – bị thu hẹp dần thông qua những quyết định ngắn hạn trên nền chính sách nhập cư Mỹ. Kết cục của các vụ kiện sắp tới sẽ cho thấy Hiến pháp mạnh hơn sắc lệnh, hay chính trị sẽ tìm cách luồn lách được ngay cả qua những dòng chữ thiêng liêng nhất.
