Từ “đủ điện toàn hệ thống” đến khủng hoảng điểm nghẽn lưới điện
Quy hoạch điện Việt Nam là quá trình dự báo phụ tải, sắp xếp phát triển nguồn và lưới để đưa điện đến đúng nơi, đúng thời điểm và với độ tin cậy phù hợp với nhu cầu kinh tế – xã hội, chứ không chỉ trả lời câu hỏi tổng cộng nền kinh tế cần thêm bao nhiêu megawatt công suất trong tương lai gần và trung hạn. Điện có thể trở thành “điểm nghẽn chiến lược” đối với mục tiêu tăng trưởng hai con số, phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) và vận hành đường sắt tốc độ cao nếu không có giải pháp quyết liệt ngay từ bây giờ. Điểm nghẽn lưới điện ngày nay không nằm ở câu chuyện Việt Nam có thiếu điện theo nghĩa tổng thể hay không, mà nằm ở việc hệ thống có đưa được điện đến đúng nơi phụ tải mới đang hình thành hay không. Một hệ thống có thể “đủ điện” trên toàn quốc nhưng vẫn gây mất điện, cắt điện tại các khu vực trọng điểm sản xuất, đô thị hóa nhanh hoặc có phụ tải đặc thù như trung tâm dữ liệu và đường sắt điện khí hóa. Chính vì vậy, tiếp tục quy hoạch điện như giai đoạn chỉ cần “đảm bảo đủ điện” là tư duy tụt hậu so với thực tế phụ tải mới, và rủi ro trở thành điểm nghẽn cho người dân, doanh nghiệp lẫn tham vọng kinh tế số.
Bài học từ Hoa Kỳ: Dư tổng công suất nhưng thiếu điện đúng chỗ
Hoa Kỳ đang là ví dụ rõ nhất cho một hệ thống điện không thiếu điện tổng thể nhưng lại liên tục phát sinh điểm nghẽn vì phụ tải mới đi nhanh hơn nguồn và lưới. Sự bùng nổ AI và điện toán đám mây đã kéo theo làn sóng trung tâm dữ liệu với đặc điểm tiêu thụ điện lớn, liên tục, tập trung tại một số địa điểm và đòi hỏi độ tin cậy rất cao; chỉ một dự án có thể làm thay đổi đáng kể nhu cầu điện của cả một khu vực trong thời gian ngắn. "Các trung tâm dữ liệu tại Mỹ tiêu thụ khoảng 176 TWh điện trong năm 2023, tương đương 4,4% tổng điện năng tiêu thụ". Vấn đề của quy hoạch điện trong kỷ nguyên AI vì thế không còn là dự báo đúng tổng nhu cầu, mà là dự báo đúng cấu trúc và vị trí của phụ tải: điện sẽ được cần ở đâu, vào lúc nào, và với yêu cầu kỹ thuật nào. Đây là câu hỏi Việt Nam bắt buộc phải đối mặt, thay vì tiếp tục xem quy hoạch điện chỉ là phép cộng thêm công suất nguồn, trong khi lưới truyền tải và phân phối lại không theo kịp sự phân bố phụ tải mới.
Quy hoạch điện Việt Nam: phụ tải mới, tư duy cũ và hệ quả cho người dùng
Trong nhiều thập niên, phụ tải điện Việt Nam tăng tương đối đều theo các biến số GDP, công nghiệp hóa, đô thị hóa và mức sống, nên quy hoạch điện chủ yếu xoay quanh tổng lượng điện cần thêm. Nhưng khi xuất hiện các phụ tải mới như trung tâm dữ liệu, đường sắt điện khí hóa Bắc – Nam, khu công nghiệp quy mô lớn và các đô thị tăng trưởng nhanh, mối quan hệ tuyến tính đó bị phá vỡ. Một trung tâm dữ liệu đặt ở đâu có thể quan trọng không kém việc nó tiêu thụ bao nhiêu MW; phụ tải đường sắt lại phân bố dọc tuyến, đòi hỏi lưới điện phải đáp ứng theo hành lang, chứ không phải một điểm duy nhất. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy khi phụ tải mới tập trung nhanh tại một số khu vực, điểm nghẽn có thể xuất hiện không phải vì thiếu điện trên toàn hệ thống, mà vì thiếu khả năng đưa điện đến đúng nơi cần điện. Tổng công suất toàn hệ thống có thể dư, nhưng lưới tại khu vực có phụ tải mới – khu công nghiệp, đô thị, tuyến đường sắt – lại không đủ khả năng tiếp nhận, dẫn đến tình trạng vùng này cắt điện, vùng khác thừa điện. Với người dân và doanh nghiệp, điều họ cảm nhận không phải là biểu đồ công suất quốc gia, mà là việc mất điện làm gián đoạn sản xuất, dịch vụ, giao thông và đời sống. Quy hoạch điện Việt Nam vì thế đang trễ nhịp với thực tế, khi vẫn trả lời câu hỏi cần thêm bao nhiêu MW nhiều hơn câu hỏi điện có đến đúng lúc, đúng chỗ và với đúng độ tin cậy hay không.
EVN và yêu cầu tái cơ cấu ngành điện: từ tập trung sang hệ sinh thái
Trong hơn 3 thập niên, mô hình tập đoàn điện lực tích hợp theo chiều dọc với vai trò nòng cốt của EVN đã giúp nhanh chóng điện khí hóa đất nước, mở rộng quy mô hệ thống và đảm bảo điện cho tăng trưởng kinh tế. Người dân ở mọi vùng miền hưởng lợi từ tỷ lệ tiếp cận điện tăng nhanh, giá điện tương đối ổn định và nguy cơ thiếu điện toàn diện được kiểm soát. Nhưng những điều kiện làm nên thành công của mô hình này đang thay đổi; ngành điện không còn chỉ mang nhiệm vụ “đủ điện cho phát triển”, mà phải đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng, chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư và phát triển thị trường điện cạnh tranh. Cơ cấu nguồn cũng đã khác: điện gió, mặt trời, LNG, pin lưu trữ, DPPA, điện mặt trời mái nhà… đang biến hệ thống điện từ một cấu trúc tập trung sang một hệ sinh thái với nhiều chủ thể, nhiều loại hình nguồn và nhiều phương thức giao dịch. Trong bối cảnh đó, tiếp tục để một doanh nghiệp vừa kinh doanh điện, vừa đầu tư, vận hành hạ tầng trọng yếu, vừa gánh nhiều nhiệm vụ an ninh năng lượng sẽ tạo ra khoảng mờ về trách nhiệm, chi phí và động lực cải cách. Tái cơ cấu ngành điện – thường được nói gọn là EVN cải cách – vì vậy là yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, không phải tranh luận về việc EVN có hoàn thành vai trò lịch sử hay không.
Điều chỉnh quy hoạch điện và lộ trình cải cách: đi trước phụ tải, tách bạch hạ tầng
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác lập khung phát triển nguồn và lưới cho giai đoạn tới; vấn đề không phải là phủ nhận khung này, mà là khả năng nhận diện thay đổi, cập nhật nhanh và điều chỉnh kịp thời khi phụ tải mới xuất hiện nhanh hơn chu kỳ quy hoạch và đầu tư hạ tầng. Thách thức của quy hoạch điện trong giai đoạn mới vì vậy không phải xây dựng một bản kế hoạch “đúng tuyệt đối”, mà là xây dựng một hệ thống quy hoạch linh hoạt, liên tục được cập nhật để thu hẹp khoảng cách giữa tốc độ hình thành phụ tải mới và khả năng đáp ứng của hạ tầng điện. Đồng thời, tái cơ cấu ngành điện không phải là một sự kiện diễn ra trong một thời điểm, mà là quá trình liên tục, được điều chỉnh theo sự phát triển của công nghệ, thị trường và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng. Do đó, EVN cải cách cần có lộ trình, tránh sao chép máy móc mô hình nước ngoài, nhưng phải dựa trên nguyên tắc tách bạch hoạt động cạnh tranh với hoạt động độc quyền tự nhiên, đặc biệt là truyền tải và phân phối. Khi truyền tải, phân phối được quy hoạch và vận hành như hạ tầng chiến lược, độc lập với lợi ích ngắn hạn của bất kỳ nhà sản xuất điện nào, hệ thống mới có cơ hội đưa điện đến đúng nơi phụ tải bùng nổ – khu công nghiệp, đô thị, trung tâm dữ liệu, đường sắt điện khí hóa – thay vì lặp lại vòng luẩn quẩn “dư công suất nhưng vẫn thiếu điện tại điểm nóng”. Với người dùng, đó mới là cải cách có ý nghĩa: không phải câu chuyện quyền sở hữu, mà là độ tin cậy và chất lượng cung cấp điện hàng ngày.
