Khủng hoảng quá tải bãi rác: dấu hiệu một hệ thống đang vỡ trận
Khủng hoảng quá tải bãi rác là tình trạng lượng rác thải sinh hoạt phát sinh vượt xa khả năng tiếp nhận và xử lý của các bãi chôn lấp, khiến rác tồn đọng kéo dài, nước rỉ rác và mùi hôi phát tán ra môi trường xung quanh, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, đe dọa sức khỏe cộng đồng và làm tê liệt hoạt động thu gom rác của hạ tầng thành phố. Trong câu chuyện ở Cần Thơ, đây không còn là vấn đề kỹ thuật cục bộ mà là lời cảnh báo cho nhiều đô thị đang phát triển nhanh nhưng chậm đầu tư xử lý chất thải. Khi bãi rác Thuận Hòa và hàng loạt điểm tập kết khác đều quá tải, chúng ta đang chứng kiến một hệ thống quản lý rác thải vận hành sát ngưỡng đổ vỡ – và người dân sống cạnh bãi rác là những người phải chịu hậu quả đầu tiên.
Cần Thơ: 300.000 tấn rác tồn đọng và đời sống bị bủa vây bởi ô nhiễm
Câu chuyện ở xã Thuận Hòa cho thấy bức tranh ô nhiễm môi trường không còn là khái niệm trừu tượng mà là mùi hôi xộc thẳng vào nhà, ruồi muỗi dày đặc và sinh hoạt bị đảo lộn. Bãi rác Thuận Hòa đã quá tải với khoảng 40.000 tấn rác tồn đọng, nhưng mỗi ngày vẫn phải tiếp nhận thêm hàng trăm tấn rác thải sinh hoạt từ nhiều nơi đổ về. Đây không phải trường hợp cá biệt: bãi rác và lò đốt xã Tân Long tồn 25.200 tấn; Kế Sách và An Thạnh 2 mỗi nơi 20.000 tấn; Long Hưng 11.000 tấn; Thới An Hội 7.000 tấn; Đại Hải 4.494 tấn. Tổng cộng, Cần Thơ đang “ôm” khoảng 300.000 tấn rác tồn, trong khi mỗi ngày phát sinh thêm 1.200-1.712 tấn rác sinh hoạt. Khi rác từng chất đống trên đường và trong khu dân cư nhiều ngày, đó là lúc hạ tầng thành phố cho thấy rõ giới hạn chịu đựng của mình.
Giải pháp khẩn cấp: điều chuyển rác và khoanh vùng ô nhiễm
Trước áp lực quá tải bãi rác, Cần Thơ buộc phải chọn cách xử lý chất thải theo kiểu “chữa cháy”, điều chuyển rác từ nơi quá tải sang nhà máy còn công suất. Phó Giám đốc Sở NN-MT thành phố cho biết trước mắt sẽ phối hợp các đơn vị liên quan để điều tiết rác sinh hoạt từ những địa phương quá tải về các cơ sở xử lý hiện đại. Toàn bộ lượng rác phát sinh hàng ngày tại 23 xã, phường có bãi rác quá tải hoặc không còn khả năng tiếp nhận, cùng phường An Bình, được chuyển về Nhà máy điện rác Hậu Giang để xử lý, một số xã đã bắt đầu thực hiện. Song song, UBND thành phố chỉ đạo ngừng tiếp nhận rác mới tại các bãi quá tải để tập trung xử lý kỹ thuật: san gạt, phủ đất, gia cố bờ bao, thu gom nước rỉ rác đưa vào ao lưu chứa, tăng cường phun chế phẩm sinh học khử mùi và hóa chất diệt côn trùng. Đây là những biện pháp cần thiết, nhưng rõ ràng chỉ là “băng dán” tạm thời cho một vết thương hạ tầng đã quá sâu.
Hạ tầng thành phố tụt hậu trước áp lực chất thải
Điều đáng lo không chỉ là 7 bãi rác đang quá tải mà còn 6 bãi khác đứng trước nguy cơ đầy, tạo áp lực lớn lên toàn bộ hệ thống thu gom và xử lý chất thải sinh hoạt. Khối lượng rác tồn “khủng” khiến môi trường Cần Thơ ngày càng ô nhiễm nghiêm trọng hơn. Khi hạ tầng thành phố không được đầu tư tương xứng với tốc độ phát sinh rác, hệ quả là rác bị tập kết tạm bợ dưới gầm cầu, ven đường, rồi dần trở thành “bãi rác mới” trong lòng đô thị. Việc thành phố xúc tiến quy hoạch, xây dựng các trạm trung chuyển rác ép kín, hiện đại nhằm chấm dứt tình trạng này là bước đi đúng hướng. Tuy nhiên, nếu tư duy quy hoạch vẫn xem bãi rác là hạng mục phụ, chỉ tính toán sau cùng, thì mọi trạm trung chuyển hay lò đốt mới cũng sẽ nhanh chóng bị quá tải. Khủng hoảng hiện tại là lời nhắc rằng xử lý chất thải phải được coi là hạ tầng thiết yếu, ngang hàng với giao thông và cấp nước.
Từ ứng phó sang chiến lược dài hạn: không thể trì hoãn thêm
Cần Thơ đã yêu cầu các xã, phường chủ động xây dựng phương án, dự toán kinh phí để kiểm soát dòng chảy, gia cố hệ thống thoát nước, chuẩn bị vật tư ứng phó sự cố môi trường, nhất là nguy cơ nước rỉ rác tràn ra kênh rạch trong mùa mưa lũ. Đồng thời, thành phố đang rà soát quỹ đất, đẩy nhanh thủ tục pháp lý để thu hút nhà đầu tư triển khai Nhà máy xử lý chất thải rắn Cần Thơ 2 và Nhà máy phát điện từ chất thải rắn tại xã Mỹ Hương. Đây là tín hiệu cho thấy nhận thức về vai trò của công nghệ xử lý chất thải hiện đại đã thay đổi. Nhưng nếu các đô thị khác không coi khủng hoảng quá tải bãi rác ở Cần Thơ là bài học chung, chúng ta sẽ tiếp tục lặp lại vòng luẩn quẩn: mở thêm bãi rác, để quá tải, rồi lại ứng phó. Con đường duy nhất thoát khỏi vòng xoáy này là đặt xử lý chất thải vào trung tâm chiến lược phát triển hạ tầng thành phố, thay vì xem đó là “chi phí phải chịu” sau cùng.
