Tín hiệu trái chiều: Xuất khẩu bứt tốc nhưng cán cân thương mại đảo chiều
Xuất khẩu Việt Nam 2026 là khái niệm chỉ bức tranh giao thương hàng hóa trong năm 2026 với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 825 tỷ USD, trong đó xuất khẩu tăng trên 20% nhưng nhập khẩu tăng mạnh hơn, khiến cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu sang nhập siêu và đặt ra câu hỏi về chất lượng tăng trưởng, mức độ phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện và năng lượng nhập khẩu.
Đến giữa tháng 9, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã vượt 825 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ, với xuất khẩu hơn 400 tỷ USD tăng 23,2% nhưng nhập khẩu tăng tới 36%. Kết quả là cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu hơn 23,5 tỷ USD. Đây không phải là “chiến thắng” của tăng trưởng, mà là lời nhắc rằng nền kinh tế đang dùng ngày càng nhiều đầu vào từ bên ngoài để tạo ra giá trị trong nước vẫn còn hạn chế. Câu hỏi cốt lõi không phải xuất khẩu tăng bao nhiêu, mà là chúng ta giữ lại được bao nhiêu giá trị trong chuỗi sản xuất toàn cầu từ mỗi USD nhập khẩu máy móc, linh kiện, nguyên liệu.
Đáng nói hơn, khi giá nguyên liệu, năng lượng hoặc chi phí logistics biến động, doanh nghiệp xuất khẩu trong nước có thể chịu tác động kép: chi phí đầu vào tăng trong khi sức ép cạnh tranh tại các thị trường quốc tế ngày càng lớn. Với người dân, điều này không trừu tượng: chi phí sản xuất tăng sẽ dần phản ánh vào giá hàng hóa tiêu dùng, từ thực phẩm đến hàng công nghiệp, còn việc làm trong các ngành xuất khẩu cũng dễ bị tổn thương khi đơn hàng suy giảm.
Nhập khẩu tăng nhanh: Đầu tư cho tương lai hay bẫy phụ thuộc?
Nhìn bề nổi, tăng trưởng nhập khẩu có thể được coi là dấu hiệu tích cực: doanh nghiệp mở rộng sản xuất, nâng công suất, nhập máy móc hiện đại. Trong 6 tháng đầu năm, Việt Nam nhập khẩu hơn 283 tỷ USD, tăng 33,4%, trong khi xuất khẩu khoảng 266,52 tỷ USD, tăng 21%, và nhóm tư liệu sản xuất chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu. Điều này cho thấy phần lớn dòng ngoại tệ chảy vào máy móc, thiết bị, linh kiện, nguyên liệu phục vụ sản xuất chứ không phải hàng tiêu dùng thuần túy.
Tuy vậy, bức tranh không hề yên tâm. Nhóm điện tử, máy vi tính và linh kiện nhập tới khoảng 110 tỷ USD, tăng 62% và chiếm khoảng 38% tổng kim ngạch nhập khẩu; nhóm máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khoảng 34,6 tỷ USD, tăng 22,9%, chỉ riêng hai nhóm đã chiếm khoảng 51% tổng nhập khẩu. Đây là nền tảng cho xuất khẩu, nhưng đồng thời củng cố sự lệ thuộc vào chuỗi cung ứng khu vực. Khi cú sốc về địa chính trị hay dịch bệnh quay lại, “cỗ máy xuất khẩu Việt Nam 2026” có thể khựng lại vì thiếu linh kiện.
Thêm vào đó, nhập khẩu năng lượng như xăng dầu, dầu thô, than đều tăng, trong đó giá năng lượng tăng đã kéo trị giá nhập khẩu lên nhanh hơn lượng nhập. Chi phí phân bón trong nước vẫn chịu tác động trực tiếp từ giá năng lượng, nguyên liệu và biến động thị trường quốc tế. Nghĩa là mỗi cú tăng giá dầu không chỉ làm hóa đơn nhập khẩu phình ra, mà còn luồn sâu vào chi phí sản xuất nông nghiệp, vận tải, nhựa, hóa chất… và cuối cùng là túi tiền người tiêu dùng.
Nông nghiệp, phân bón và bài toán nâng giá trị thay vì chạy theo khối lượng
Trong bức tranh xuất khẩu Việt Nam 2026, nông nghiệp tiếp tục là bệ đỡ nhưng cũng phơi bày hạn chế về giá trị xuất khẩu nông sản. 9 tháng, kim ngạch nông lâm thủy sản ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8%, với xuất siêu 16,9 tỷ USD. Giá trị xuất khẩu nông sản đạt 29,28 tỷ USD, thủy sản 9,17 tỷ USD, lâm sản gần 14,41 tỷ USD. Đây là nền tảng quan trọng cho cán cân thương mại nhưng vẫn thiên về xuất khẩu sản phẩm ở khâu giá trị gia tăng thấp.
Ngành phân bón là ví dụ điển hình: 8 tháng, xuất khẩu hơn 2,05 triệu tấn, tăng 36,6%, kim ngạch tăng tới 78,2%. Đồng thời, nhập khẩu gần 2,6 triệu tấn phân bón giảm hơn 40% về lượng và giá trị. Điều này cho thấy năng lực sản xuất trong nước tăng lên, song Việt Nam vẫn phải nhập khẩu toàn bộ nhu cầu kali cùng một lượng đáng kể amoniac và lưu huỳnh. Nếu chỉ dừng ở việc bán nhiều hơn mà không làm chủ đầu vào, ngành phân bón vẫn đứng trên nền đất bấp bênh của giá năng lượng và nguyên liệu thế giới.
Vì vậy, câu chuyện chiến lược không phải là “xuất khẩu được bao nhiêu tấn”, mà là nâng giá trị xuất khẩu nông sản và phân bón bằng sản phẩm chất lượng cao, hữu cơ, sinh học, tiết kiệm đầu vào. Các dòng phân bón hữu cơ, sinh học, phân bón hiệu suất cao và sản phẩm chuyên dụng có thêm dư địa khi nông nghiệp chuyển sang mô hình tiết kiệm đầu vào, nâng năng suất và giảm tác động môi trường. Về dài hạn, khả năng chủ động nguyên liệu, kiểm soát chi phí, phát triển sản phẩm giá trị cao và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh mới là những yếu tố quyết định vị thế của ngành trong dài hạn.
Gạo và nông sản xuất khẩu: Lợi thế lớn nhưng rủi ro phụ thuộc thị trường
Gạo tiếp tục là sản phẩm tiêu biểu khi nhìn vào giá trị xuất khẩu nông sản. Trong 9 tháng, xuất khẩu gạo đạt 3,11 tỷ USD, với Philippines là thị trường tiêu thụ lớn nhất, chiếm 40,9% thị phần, tiếp theo là Trung Quốc 17,4% và Ghana 12,7%. Rau quả đạt gần 7,35 tỷ USD, trong đó 63% giá trị xuất khẩu phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. Về thủy sản, ba thị trường lớn nhất cũng gồm Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản.
Quy mô thị trường lớn giúp xuất khẩu Việt Nam 2026 duy trì đà tăng, nhưng sự tập trung quá lớn vào vài thị trường chính là rủi ro không thể coi nhẹ. Một thay đổi chính sách nhập khẩu, một vụ tranh chấp kỹ thuật, hay thay đổi tiêu chuẩn an toàn thực phẩm đều có thể khiến dòng xuất khẩu bị gián đoạn. Khi giá trị xuất khẩu nông sản chủ yếu dựa vào các mặt hàng thô hoặc sơ chế, sức chịu đựng trước biến động càng yếu, bởi chúng ta khó chuyển hướng nhanh sang thị trường khác với yêu cầu cao hơn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, xanh và bền vững.
Thực tế tích cực là một số ngành đã cho thấy khả năng chuyển dịch. Ngành phân bón đang chuyển từ tăng sản lượng sang nâng giá trị sản phẩm, chủ động nguyên liệu và phát triển theo hướng xanh, hiệu quả hơn. Nếu tư duy này được mở rộng sang gạo, rau quả, thủy sản, mục tiêu không chỉ là bán nhiều mà là bán thông minh: giảm phụ thuộc vào vài thị trường, tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu và đáp ứng tiêu chuẩn cao để bảo vệ cả nông dân lẫn doanh nghiệp trước sóng gió thương mại.
Cán cân thương mại sắp tới: Thời điểm quyết định để tái cơ cấu
Từ nay đến cuối năm, cán cân thương mại sẽ phụ thuộc lớn vào hai chiều tác động. Một mặt, tăng trưởng nhập khẩu tư liệu sản xuất có thể chậm lại nếu doanh nghiệp thận trọng hơn với đơn hàng mới; mặt khác, xuất khẩu được kỳ vọng hưởng lợi từ nhu cầu tiêu dùng cuối năm tại các thị trường lớn. Nhưng trông chờ vào chu kỳ mùa vụ không thể thay thế nhu cầu tái cơ cấu căn bản mô hình tăng trưởng thương mại.
Quan điểm cần rõ ràng: nhập khẩu tư liệu sản xuất không phải là “tội đồ”, nhưng nếu giá trị tạo ra trong nước không tăng tương xứng, cán cân thương mại thâm hụt sẽ biến thành áp lực lâu dài lên tỷ giá, lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô. Với doanh nghiệp, việc phụ thuộc nặng vào linh kiện, nguyên liệu nhập khẩu khiến biên lợi nhuận mong manh, sức chống chịu trước biến động giá yếu; với người dân, hệ quả cuối cùng là chi phí sống cao hơn, việc làm ít an toàn hơn.
Điều cần làm trong giai đoạn 2026–2030 là dùng chính động lực thương mại để buộc quá trình nâng cấp: tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến và công nghệ cao, nâng giá trị xuất khẩu nông sản, chủ động hơn về nguyên liệu đầu vào, thúc đẩy sản xuất xanh để đáp ứng chuẩn mực mới. Nếu không, mức tăng 29,4% kim ngạch ngoại thương hôm nay có thể chỉ là “ánh sáng chói lóa” che mờ nguy cơ mất cân bằng thương mại ngày mai.
