Xuất nhập khẩu Việt Nam tăng bùng nổ: thành tích hay tín hiệu cảnh báo?
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ mà nền kinh tế bán ra nước ngoài (kim ngạch xuất khẩu) và mua từ nước ngoài về (kim ngạch nhập khẩu), phản ánh mức độ mở cửa, chiều sâu hội nhập và cấu trúc phụ thuộc của nền sản xuất vào thị trường, nguyên liệu và công nghệ bên ngoài trong từng giai đoạn phát triển. Trong 9 tháng đầu năm, câu chuyện xuất nhập khẩu Việt Nam đang được nhìn như một điểm sáng tăng trưởng, đồng thời là một bài kiểm tra về khả năng giữ cân bằng thương mại. Tại một diễn đàn kinh tế tư nhân khu vực miền Bắc, TS Cấn Văn Lực nhấn mạnh xuất khẩu tăng khoảng 22% nhưng nhập khẩu lại tăng tới khoảng 34–35%, cho thấy đằng sau những con số đẹp là một cấu trúc thương mại đang nghiêng về phía phụ thuộc.
Kim ngạch xuất nhập khẩu 888,02 tỷ USD và cuộc đua cán mốc 1.241 tỷ
Theo số liệu thống kê, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam 9 tháng đầu năm đạt 888,02 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ. Xuất khẩu đạt 434,30 tỷ USD, tăng 24,5%, trong khi nhập khẩu lên tới 453,72 tỷ USD, tăng 36,7%. Dù tháng 9 đã xuất siêu trở lại, cán cân thương mại 9 tháng vẫn nhập siêu 19,42 tỷ USD. Với việc quy mô xuất nhập khẩu liên tục vượt 100 tỷ USD mỗi tháng và riêng tháng 9 đạt khoảng 117,7 tỷ USD, nhiều dự báo cho rằng nếu duy trì được mức này, cả năm có thể cán mốc khoảng 1.241 tỷ USD, thiết lập kỷ lục mới cho hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam. "Lũy kế 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt hơn 888 tỷ USD, trong đó xuất khẩu tăng 24,5% và nhập khẩu tăng 36,7%".
Nhập khẩu tăng 35%: dấu hiệu phụ thuộc nguyên liệu và công nghệ nước ngoài?
Điểm gây tranh luận nhất trong bức tranh xuất nhập khẩu Việt Nam là tốc độ nhập khẩu nguyên liệu và tư liệu sản xuất tăng quá nhanh so với xuất khẩu. TS Cấn Văn Lực nêu rõ nhập khẩu đang tăng khoảng 34–35%, khiến Việt Nam nhập siêu cả hàng hóa và dịch vụ khoảng 30 tỷ USD. Quy mô nhập khẩu 9 tháng đạt 453,72 tỷ USD, trong đó nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm tới 94,1%, với máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3% và nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%. Bề ngoài, đây là tín hiệu tích cực khi doanh nghiệp mở rộng đầu tư, nhập khẩu máy móc và đầu vào cho sản xuất. Nhưng nhìn sâu hơn, cơ cấu nhập khẩu nguyên liệu dày đặc cho thấy nền công nghiệp vẫn phụ thuộc nặng nề vào công nghệ, linh kiện và vật tư từ bên ngoài, làm suy yếu khả năng tự chủ công nghiệp trong dài hạn.
Cơ cấu xuất khẩu lệch về điện tử và FDI: tăng trưởng cao nhưng dễ tổn thương
Cùng lúc, cơ cấu kim ngạch xuất khẩu Việt Nam ngày càng lệch về công nghiệp chế biến dựa trên chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong 9 tháng, nhóm hàng công nghiệp chế biến chiếm 90,4% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi nông, lâm, thủy sản chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp tới 80,7% kim ngạch xuất khẩu, còn khu vực kinh tế trong nước chỉ khoảng 19,3%. Đáng chú ý, ba nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; máy móc, thiết bị; điện thoại và linh kiện chiếm khoảng 53,1% tổng xuất khẩu, riêng điện tử đóng góp khoảng 54% vào phần tăng thêm. Tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu vì thế phụ thuộc mạnh vào quyết định đầu tư, đơn hàng và chu kỳ sản phẩm của các tập đoàn FDI, khiến cân bằng thương mại dễ bị tổn thương khi chu kỳ điện tử đảo chiều hoặc dòng vốn dịch chuyển.
Không thể chỉ chạy theo con số: cần một chiến lược cân bằng thương mại mới
Điểm chung trong các phát biểu điều hành kinh tế gần đây là lời nhắc không nên chỉ nhìn vào quy mô xuất nhập khẩu mà bỏ qua chất lượng tăng trưởng. Tại diễn đàn kinh tế tư nhân, TS Cấn Văn Lực cho rằng không nên nhìn con số nhập siêu đơn thuần theo hướng tiêu cực, bởi một phần nhập khẩu phục vụ cho đầu tư, sản xuất, mở rộng năng lực của nền kinh tế. Tuy vậy, ông cảnh báo nhập siêu nhiều có thể gây sức ép lên nguồn ngoại tệ và tỷ giá, làm khó cho mục tiêu tăng trưởng cao. Trong khi đó, Chính phủ yêu cầu xây dựng giải pháp điều hành cho quý IV trên cơ sở các động lực tăng trưởng đã có, đồng thời đặt mục tiêu tăng trưởng GDP quý IV phải trên 12,5% để đạt tăng trưởng hai con số. Để những mục tiêu này không biến thành rủi ro, Việt Nam cần một chiến lược cân bằng thương mại mới: tăng nội địa hóa nguyên liệu, phát triển doanh nghiệp trong nước trong chuỗi cung ứng, và chuyển từ tăng trưởng nhờ nhập khẩu máy móc sang tăng trưởng nhờ năng lực công nghiệp tự chủ.
