Từ danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân trẻ đến sứ mệnh với cải lương
NSND Quế Trân là nghệ sĩ sân khấu cải lương sinh năm 1981, xuất thân từ gia tộc tuồng cổ Minh Tơ – Thanh Tòng ở miền Nam, được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân ở tuổi 42, trở thành một trong những nghệ sĩ nhân dân trẻ tuổi nhất và là gương mặt tiêu biểu trong nỗ lực đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ thông qua cả biểu diễn lẫn các dự án sáng tạo.
Nhìn vào hành trình của NSND Quế Trân, điều nổi bật không phải là bảng thành tích, mà là thái độ làm nghề: không gồng mình, không chạy đua, chỉ âm thầm cố gắng và tôn trọng sân khấu cải lương lẫn khán giả. Chính cách lựa chọn này giải thích vì sao chị sớm được ghi nhận bằng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân – một danh hiệu lớn, đến với chị khi tuổi đời còn trẻ. Danh hiệu ấy không phải là chiếc đích để khoe, mà trở thành điểm khởi đầu cho một trách nhiệm dài hơi: giữ gìn di sản cha ông, đồng thời can đảm đưa cải lương bước lên “chuyến tàu của thời đại mới”.
Ký ức cánh gà và thời hoàng kim sân khấu cải lương
Sinh ra trong đại gia tộc cải lương Minh Tơ – Thanh Tòng, Quế Trân lớn lên giữa ánh đèn sân khấu, tiếng trống chầu, mùi phấn son và những đêm rạp đông nghịt. Ký ức đẹp nhất của chị chính là thời hoàng kim của sân khấu cải lương: vé mở bán lúc 9 giờ sáng thì chỉ một giờ sau đã hết sạch, rạp đêm nào cũng kín khán giả, các đoàn luân phiên đổi rạp mà lúc nào cũng đầy ắp người xem, ba chở mẹ đi diễn bằng xe máy giữa phố phường thong dong như một nhịp sống bình thường mà rực rỡ.
Từ phía trong cánh gà, cô bé Quế Trân chỉ có một mơ ước: được đứng trên sân khấu lung linh, được khán giả yêu thương như ba mẹ và các cô chú. Tình yêu nghề của chị được nuôi bằng chính những giọt nước mắt thơ dại: mỗi khi thấy ba – cố NSND Thanh Tòng – bị đánh trong các vở xã hội như Tô Ánh Nguyệt, Đời Cô Lựu, chị khóc nức nở, muốn lao ra ôm ba giữa sân khấu. Những phút yếu lòng ấy lại trở thành điểm tựa tinh thần, nhắc chị rằng cải lương không chỉ là kỹ thuật biểu diễn, mà là đời sống, là cảm xúc gắn chặt với số phận người nghệ sĩ và khán giả.
Bước chuyển từ giải vàng Trần Hữu Trang đến danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân
Nếu phải chọn một cột mốc định hình nghề nghiệp, chính Quế Trân cũng từng nhắc đến năm 1999 – khi chị đoạt giải vàng Trần Hữu Trang ở tuổi 18, giải thưởng mà giới nghệ sĩ cải lương xem như tấm bằng hành nghề vì hội tụ “cây đa cây đề” của làng nghề trong ban giám khảo. Từ đó đến năm 2023, khi chị được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân ở tuổi 42 và thuộc diện nghệ sĩ trẻ tuổi nhất, là một quãng đường dài của cọ xát qua các cuộc thi toàn quốc, nhiều vai diễn khác nhau, liên tiếp huy chương và giải thưởng.
Đáng chú ý, chính chị khẳng định mình không lao vào nghề với tâm thế gồng mình chứng minh điều gì: “Tôi vô lo vô nghĩ, kiểu như tôi nghĩ mình mảnh mai, yếu đuối nên có gồng cũng không bằng ai, thì cứ thả lỏng thôi”. Nhưng phía sau sự “thả lỏng” ấy là một nguyên tắc rất chặt chẽ mà ba chị dạy: phải tôn trọng nghề, tôn trọng khán giả và mọi cơ hội được làm nghề. Danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vì thế trở thành lời nhắc nhở hàng ngày, buộc chị nghiêm túc với từng vở diễn, từng lớp ca, kể cả khi sân khấu cải lương không còn hoàng kim như xưa.
Từ sân khấu đến Metro số 1: “Nghệ thuật và Chạm” và chiến lược với thế hệ trẻ
Những ai từng quen nhìn NSND Quế Trân trên sàn diễn truyền thống hẳn sẽ bất ngờ khi thấy chị cất tiếng vọng cổ đầu tiên của mình ở một không gian hiện đại như nhà ga Metro số 1. Trên chuyến tàu biểu tượng của một thành phố đang thay đổi, chị nói mình tự hào và vinh dự về một Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng hiện đại, nơi cải lương có thể xuất hiện giữa dòng đời hối hả mà không lạc nhịp. Bước lên chuyến tàu ấy, Quế Trân không chỉ hát, mà mang theo cả câu hỏi lớn: phải làm gì để âm nhạc truyền thống – đặc biệt là sân khấu cải lương – đối thoại được với thế hệ trẻ quen nhạc rap, trap, EDM.
Một câu trả lời là dự án “Nghệ thuật và Chạm”: ở đó, vọng cổ và bài bản tài tử được phối lại cùng âm nhạc hiện đại, gói gọn trong 3–4 phút để hợp với thói quen nghe nhạc của giới trẻ mà vẫn giữ được bản sắc cải lương. Từ sáu câu vọng cổ truyền thống, chị có thể rút gọn còn bốn, ba, thậm chí chỉ một câu “đổ cho thật đắt” giữa bài hát, miễn sao khán giả vẫn nhận ra và có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về cách ca vọng cổ. Để bắt kịp thị hiếu, đã có giai đoạn chị tập luyện các tiết mục mang màu sắc nhạc hiện đại, rap, trap, EDM nhiều đến mức “ăn vào cả giấc ngủ”, cho thấy nỗ lực chủ động thích ứng thay vì than thở rằng lớp trẻ quay lưng với sân khấu cải lương.
Giữ hồn cải lương giữa áp lực làm mới
Điều đáng trân trọng ở NSND Quế Trân là chị không nhìn việc làm mới cải lương như một cuộc phá vỡ truyền thống. Bên cạnh bảo tồn, phục dựng các tác phẩm cũ, giữ nguyên bản cải lương cổ phục vụ khán giả mộ điệu, chị song song triển khai những cách tiếp cận mới hướng tới khán giả trẻ – những người ít tiếp cận cải lương. Cùng các nghệ sĩ trẻ, chị tham gia phục dựng những vở kinh điển của ba như Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, vừa là bài học kinh điển cho thế hệ sau luyện nghề, vừa là phép thử khó khăn để giữ được cái hồn bản gốc đã khắc sâu trong tâm trí khán giả.
Tuy vậy, chị thừa nhận làm mới âm nhạc truyền thống luôn là con dao hai lưỡi: không phải sự làm mới nào cũng dễ dàng được đón nhận, mỗi khi một xu hướng mới xuất hiện sẽ luôn có ý kiến trái chiều, nên bản thân chị rất dè dặt, cân nhắc kỹ lưỡng để tránh tạo cảm giác chênh lệch quá xa với nguyên tác. Nhưng chính các phản hồi tích cực từ những cô chú lớn tuổi – những người từng gắn bó với cải lương truyền thống – dành cho “Nghệ thuật và Chạm” đã cho thấy nếu giữ được cốt lõi, cải lương hoàn toàn có thể bước cùng thời đại mà không đánh mất mình. Nhìn lại, sứ mệnh của Quế Trân không phải là cứu vãn một bộ môn đang suy tàn, mà là chứng minh sân khấu cải lương vẫn còn sức sống, miễn là có những người nghệ sĩ nhân dân đủ bản lĩnh để đối thoại với thế hệ trẻ.
