Chuyến trải nghiệm học sinh là gì và vì sao đang bị hủy?
Chuyến trải nghiệm học sinh là những hoạt động ngoài lớp học được nhà trường thiết kế để giúp các em tiếp cận thực tế, rèn kỹ năng và áp dụng kiến thức vào đời sống, có thể diễn ra ngay trong khuôn viên trường, tại địa phương hoặc ở các điểm đến xa hơn thông qua tham quan, dự án, lao động hoặc hoạt động câu lạc bộ. Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, giáo dục trải nghiệm và hướng nghiệp được quy định 105 tiết mỗi năm, tương đương 3 tiết/tuần cho mỗi cấp học. Tuy nhiên, nhiều trường THPT ở Nghệ An đang đồng loạt điều chỉnh kế hoạch, hủy các chuyến đi xa và chuyển sang trải nghiệm tại trường hoặc trong tỉnh để bảo đảm an toàn sau những vụ tai nạn thương tâm liên quan đến học sinh trong các chuyến đi dài ngày. Điều này cho thấy ranh giới giữa cơ hội học tập thực tế và rủi ro an toàn chưa bao giờ mỏng như hiện nay.
Áp lực đè lên vai hiệu trưởng: an toàn trước, trải nghiệm sau
Lý do trực tiếp khiến nhiều trường ở Nghệ An hủy chuyến trải nghiệm ở xa là vụ một học sinh lớp 9 ở Hà Tĩnh tử vong khi tham gia hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp tại TP Huế. Từ chỗ mỗi năm tổ chức cho gần 1.000 học sinh khối 10 đi Ninh Bình hay nhiều tỉnh khác, một số trường đã quyết định dừng hoàn toàn các chuyến ngoại tỉnh để tránh rủi ro. Các chuyến đi xa, có hàng trăm đến hàng nghìn học sinh, khiến ban giám hiệu căng thẳng vì phải xây dựng phương án chi tiết, xin phép cơ quan quản lý, tính mọi tình huống và luôn đặt an toàn lên hàng đầu. Khi xảy ra sự cố, trách nhiệm cuối cùng vẫn đặt lên giáo viên và nhà trường. Một câu nói đáng chú ý là: “Dù kế hoạch có kỹ đến đâu, nhưng tâm lý ban giám hiệu rất căng thẳng”. Đó không chỉ là cảm xúc, mà là lời cảnh báo về giới hạn chịu đựng của những người chịu trách nhiệm an toàn trường học.
Ranh giới mong manh giữa học tập và du lịch giải trí
Không ít phụ huynh băn khoăn khi các chuyến trải nghiệm học sinh bị biến thành những chuyến du lịch tốn kém, thiếu an toàn. Có người phải đóng tới 1,5 triệu đồng cho một chuyến đi Huế của con nhưng khi hỏi lại, con chỉ kể ăn gì, chơi gì, chụp ảnh ở đâu, trong khi nội dung học tập mờ nhạt. Trong khi đó, học sinh lại háo hức vì được đi tỉnh ngoài, ở lại qua đêm, chụp ảnh, giao lưu bạn bè; nhiều em cho rằng nếu chỉ quanh quẩn ở trường hoặc địa điểm gần nhà thì không hấp dẫn. Ranh giới giữa hoạt động ngoài lớp học mang tính giáo dục trải nghiệm và một chuyến đi chơi thuần túy bị kéo căng: phụ huynh lo an toàn và chi phí, học sinh mong vui, còn giáo viên bị nghi ngờ “tổ chức để thu tiền” khi chương trình thiếu chiều sâu học thuật.
Giáo dục trải nghiệm không đồng nghĩa với đi xa
Điểm then chốt mà nhiều người quên là chương trình giáo dục trải nghiệm không hề bắt buộc phải đưa học sinh đi xa. Hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp gồm 105 tiết/năm, nhưng có thể tổ chức linh hoạt thông qua sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp, hoạt động theo chủ đề, câu lạc bộ trong và ngoài trường. Theo tổng chủ biên chương trình, học sinh có thể tham gia trải nghiệm ngoài nhà trường nhưng đó không phải nghĩa vụ; điều quan trọng là học sinh được làm gì, học được gì và nhà trường tổ chức ra sao. Nhiều trường ở Nghệ An đang chuyển hướng sang tham quan các khu công nghiệp, trường cao đẳng, trạm điện, bảo tàng và di tích lịch sử trong tỉnh để vừa bảo đảm an toàn, vừa gắn với nghề nghiệp và địa phương. Chính quan điểm này đặt lại câu hỏi: có cần “nhồi” thêm các chuyến đi xa vào một thời khóa biểu vốn đã dày, trong khi nhiều nơi vẫn coi toán, văn mới là “môn chính” và phàn nàn rằng 3 tiết trải nghiệm/tuần “chiếm quá nhiều thời gian”.
Chi phí, hiệu quả và hướng đi tiếp: trải nghiệm phải vì học sinh
Khi một chương trình vừa tốn kém, vừa tiềm ẩn rủi ro, câu hỏi về hiệu quả giáo dục là điều không thể né tránh. Phụ huynh cho rằng hoạt động trải nghiệm cần thiết nhưng không nhất thiết phải đi xa hay lưu trú qua đêm mới mang lại hiệu quả; nhiều người còn phải vay mượn để con không tủi thân vì thiếu chuyến đi cùng bạn. Trong khi đó, chương trình đã dành hẳn 105 tiết mỗi năm cho giáo dục trải nghiệm, nhưng nếu nội dung bị trùng lặp, hình thức nặng về di chuyển và tham quan, nó có thể trở thành gánh nặng chứ không phải cơ hội. Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An đã yêu cầu các trường xây dựng kế hoạch phù hợp thực tế, xác định rõ mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức và tăng cường kiểm tra, giám sát trong thời gian tới. Kết luận công bằng nhất lúc này là: đưa học sinh ra ngoài trường không sai, nhưng mọi chuyến trải nghiệm phải xuất phát từ lợi ích học tập, đảm bảo an toàn là nguyên tắc số một và tuyệt đối không biến thành cuộc đua hình thức giữa các trường.
