Cúm ở người cao tuổi: bệnh hô hấp hay “chất xúc tác” cho tử vong?
Cúm ở người cao tuổi là một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do virus, thường bị nhầm với cảm lạnh thông thường, nhưng ở độ tuổi này nó hoạt động như một chất xúc tác nguy hiểm, có thể kích hoạt hàng loạt biến chứng tim mạch, hô hấp và chuyển hoá dẫn đến nhập viện kéo dài hoặc tử vong. Mỗi năm, cúm gây bệnh cho khoảng 1 tỉ người trên thế giới, với 5 triệu ca diễn tiến nặng và khoảng 650.000 ca tử vong do các bệnh hô hấp liên quan. Điều đáng nói là người cao tuổi chiếm khoảng 70% số ca nhập viện và 85% số ca tử vong vì cúm. Khi hiểu cúm ở người cao tuổi là “sát thủ ẩn mình” chứ không phải một đợt cảm mùa, chúng ta mới thấy yêu cầu tiêm chủng hàng năm không phải lời khuyên tùy thích mà là chiến lược sống còn.
Vì sao cúm nguy hiểm hơn cảm lạnh ở người già?
Nhiều gia đình vẫn nghĩ “cảm cúm vài hôm rồi khỏi”, nên bỏ qua dấu hiệu nặng ở ông bà, cha mẹ. Nhưng các chuyên gia đã nhấn mạnh rằng cúm vẫn đang bị xem nhẹ và bị nhầm lẫn với cảm thông thường, trong khi nó là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới tử vong do bệnh hô hấp trên toàn cầu. Khác với cảm lạnh vốn chủ yếu gây hắt hơi, sổ mũi, cúm là một cú sốc viêm toàn thân. Ở người cao tuổi vốn mang sẵn bệnh nền như tăng huyết áp, mạch vành, đái tháo đường, bệnh phổi mạn tính, “cú sốc” này đủ để làm vỡ thế cân bằng mong manh. Cúm không chỉ gây tổn thương đường hô hấp mà còn làm tăng nguy cơ đau tim, nhồi máu cơ tim, suy tim, đột quỵ và rối loạn đường huyết. Một số dữ liệu cho thấy cúm làm tăng 10 lần nguy cơ đau tim, 8 lần nguy cơ đột quỵ và 24% nguy cơ nhập viện vì suy tim – con số mà không ai có thể xem là “cảm nhẹ”.
Biến chứng cúm ở người già: khoảng trống nhận thức dẫn đến giường bệnh
Khi nghe tới “biến chứng cúm ở người già”, nhiều người chỉ nghĩ đến viêm phổi. Thực tế tàn khốc hơn nhiều. Bất kỳ ai cũng có thể mắc cúm, nhưng người cao tuổi là nhóm đối mặt với nguy cơ cao gặp biến chứng nặng và tử vong. Ước tính mỗi năm có khoảng 34.500 người trên 65 tuổi ở Việt Nam nhập viện vì nhiễm trùng hô hấp cấp tính liên quan cúm. Con số này phản ánh hai vấn đề: hệ miễn dịch lão hóa và gánh nặng bệnh nền. Dân số đang già hóa nhanh, trong khi đột quỵ, bệnh mạch vành, bệnh phổi mạn, đái tháo đường vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu. Cúm, trong bối cảnh đó, không còn là bệnh lẻ tẻ mà là giọt nước tràn ly. Mỗi ca nhập viện vì cúm ở người cao tuổi thực chất là một biểu hiện của hệ thống phòng ngừa yếu: thiếu tư vấn, thiếu tiêm chủng, thiếu sự phối hợp giữa lão khoa, tim mạch, hô hấp, nội tiết và y học dự phòng.
Vaccine cúm người cao tuổi: vì sao tiêm chủng hàng năm vẫn lẹt đẹt?
Trong khi vaccine cúm người cao tuổi đã được khẳng định là biện pháp phòng ngừa cúm hiệu quả, tỉ lệ tiêm lại ở mức đáng báo động. Theo PGS.TS.BS Vũ Thị Thanh Huyền, dựa trên số liều đã tiêm, tỷ lệ bao phủ vaccine cúm ở người cao tuổi Việt Nam chỉ khoảng 5% vào năm 2023. Nghĩa là 95% người trên 60 tuổi bước vào mỗi mùa cúm với lá chắn gần như trống rỗng. Nguyên nhân không chỉ là chi phí hay khó tiếp cận dịch vụ; cốt lõi là tâm lý “cúm cũng như cảm”, sợ tác dụng phụ mơ hồ hơn là sợ số liệu tử vong rất cụ thể. Trong khi đó, lão hóa hệ miễn dịch khiến người cao tuổi đáp ứng kém hơn với vaccine thông thường, nên họ càng cần được bác sĩ tư vấn phác đồ tiêm chủng phù hợp, bao gồm tiêm chủng hàng năm và cân nhắc các loại vaccine cúm tăng cường đáp ứng miễn dịch. Không tiêm vì sợ mũi kim, người già lại phải đối mặt với nguy cơ ống thở, máy sốc điện, phòng hồi sức.
Lời kêu gọi hành động: coi tiêm cúm như một phần khám sức khỏe định kỳ
Nếu tiếp tục coi cúm là “cảm lạnh nặng hơn một chút”, chúng ta sẽ còn chứng kiến nhiều ca đột quỵ, nhồi máu cơ tim khởi phát sau những cơn sốt tưởng như vô hại. Câu hỏi không còn là “có nên tiêm vaccine cúm người cao tuổi không?” mà là “vì sao vẫn trì hoãn?”. Vaccine cúm đã được các chuyên gia khẳng định là biện pháp quan trọng để bảo vệ nhóm nguy cơ cao. Họ cũng kêu gọi tăng cường phối hợp giữa các chuyên khoa lão khoa, tim mạch, hô hấp, nội tiết và y học dự phòng, đồng thời chủ động tư vấn vaccine trong mọi lần khám. Đó chính là cách phòng ngừa cúm hiệu quả nhất ở cấp độ hệ thống. Ở cấp độ gia đình, việc đưa ông bà, cha mẹ đi tiêm chủng hàng năm nên được xem nghiêm túc như đưa đi khám tim mạch hay kiểm tra đường huyết định kỳ. Cúm ở người cao tuổi là bệnh có thể phòng, biến chứng là cái giá không đáng phải trả.
