Trường bán trú vùng biên: lời đáp cho nhu cầu học 2 buổi/ngày
Trường bán trú vùng biên là mô hình trường phổ thông tổ chức ăn, nghỉ trưa và dạy học 2 buổi mỗi ngày cho học sinh ở các xã giáp biên, giúp các em không phải đi lại xa, vẫn giữ được nếp sinh hoạt gia đình và được chăm sóc, học tập trong điều kiện gần tương đương với học sinh vùng thuận lợi.
Điểm mấu chốt ở Tây Ninh giáo dục hôm nay không còn là “có trường hay không”, mà là có tổ chức được học 2 buổi mỗi ngày gắn với chăm sóc bán trú hay không. Toàn tuyến biên giới đã có 177 trường, giao thông tương đối thuận lợi, phần lớn học sinh vẫn có thể đi về trong ngày. Nhưng hơn 80% học sinh và phụ huynh lại mong muốn được học 2 buổi/ngày, ăn và nghỉ trưa tại trường rồi trở về gia đình. Nhu cầu rõ ràng, trong khi hạ tầng bán trú manh mún, thiếu đồng bộ. Vì thế, lựa chọn xây dựng mạng lưới trường liên cấp biên giới tổ chức bán trú không chỉ là một dự án hạ tầng, mà là một quyết định chính trị về công bằng tiếp cận giáo dục chất lượng cho vùng khó.
Khoảng trống hạ tầng: 18/19 xã chưa có trường liên cấp bán trú
Nếu nhìn vào con số, có thể thấy ngay vì sao trường liên cấp biên giới trở thành ưu tiên. Toàn tỉnh hiện chỉ có 17 trường thuộc 11 xã biên giới tổ chức bán trú, phục vụ 5.487 học sinh. Trong khi đó, vẫn còn 8 xã chưa có trường tiểu học bán trú và đặc biệt 18/19 xã chưa có trường liên cấp tiểu học và THCS tổ chức bán trú. Nghĩa là hầu như cả tuyến biên giới đang thiếu mắt xích quan trọng nhất: một trường bán trú vùng biên đủ lớn để gom học sinh tiểu học và THCS về cùng một điểm trường.
Điều này khiến nhiều học sinh phải học tiểu học một nơi, lên THCS lại chuyển trường, thậm chí đi xa hơn, tăng chi phí đi lại và rủi ro an toàn. Các trường hiện hữu đa số được đầu tư từ trước theo mô hình đơn cấp, quy mô nhỏ, thiếu phòng bộ môn, phòng chức năng, thư viện, thiết bị dạy học; nhà ăn, bếp ăn, khu nghỉ trưa và công trình phụ trợ cũng chưa đầy đủ. Nói thẳng, không có trường liên cấp bán trú thì khẩu hiệu “học 2 buổi mỗi ngày” ở vùng biên khó mà thành hiện thực, dù mong muốn của phụ huynh và học sinh đã quá rõ ràng.
Thuận An, Quảng Trực: hai trường liên cấp mở đường
Trong bối cảnh thiếu và yếu hạ tầng, hai trường nội trú liên cấp Thuận An và Quảng Trực xuất hiện như những “mô hình trình diễn” đầu tiên. Sau những ngày đầu đi vào hoạt động, cả hai đang từng bước thích ứng, ổn định tổ chức, dạy học và chăm lo cho học sinh vùng biên. Trường PTNT liên cấp tiểu học và THCS Thuận An hiện có 30 lớp với 869 học sinh, trong đó 393 em đăng ký nội trú và 476 em bán trú buổi trưa; hơn 350 học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số.
Việc một trường có thể cùng lúc phục vụ nội trú và bán trú cho gần 900 học sinh cho thấy sức nặng mà một trường bán trú vùng biên có thể gánh. Ở Thuận An, giáo viên chủ nhiệm phải ở lại buổi trưa để rèn nề nếp, kỹ năng tự phục vụ cho học sinh, nhất là với lứa tuổi tiểu học. Điều đó cũng chứng minh: mở trường liên cấp biên giới không chỉ là xây thêm vài dãy phòng học, mà là thiết kế lại toàn bộ nhịp sống học đường – từ bữa ăn trưa đến giờ nghỉ, từ ký túc đến việc phối hợp giữa gia đình và nhà trường.
Thiếu giáo viên, thiếu thiết bị: nút thắt của tham vọng mạng lưới
Không thể nói về kế hoạch mỗi xã biên giới có một trường phổ thông liên cấp TH và THCS tổ chức bán trú mà bỏ qua nút thắt nhân lực và cơ sở vật chất. Ngay trước thềm năm học 2026–2027, ngành Giáo dục và Đào tạo Tây Ninh có trên 31.000 cán bộ, giáo viên, viên chức nhưng vẫn còn thiếu khoảng 1.800 giáo viên và nhân viên, chủ yếu ở địa bàn dân cư tăng nhanh, khu công nghiệp và một số môn học. Ở các xã biên giới, công tác chuẩn bị năm học mới còn nhiều khó khăn, nhất là thiếu giáo viên, cơ sở vật chất và điều kiện tiếp cận công nghệ.
Thực tế, một số trường như Tiểu học và THCS Bình Hòa Đông vẫn phải xoay xở bằng cách tham mưu điều động, tăng cường, hợp đồng giáo viên, đồng thời tranh thủ đưa Internet, màn hình tivi vào lớp học. Ở tầm vĩ mô, tỉnh dự kiến đầu tư cho giáo dục hơn 6.800 tỷ đồng giai đoạn 2026–2030; riêng 19 xã biên giới sẽ đầu tư 1.669 tỷ đồng để xây dựng, sửa chữa 19 trường phổ thông theo hướng bán trú. Nhưng tiền không tự giải quyết được bài toán thiếu người. Nếu không điều chỉnh định mức giáo viên trên lớp cho phù hợp với yêu cầu dạy 2 buổi mỗi ngày, mọi bản vẽ trường liên cấp biên giới sẽ chỉ đẹp trên giấy.
Một trường bán trú mỗi xã biên giới: tham vọng và điều kiện để thành công
Trung ương đã đồng ý chủ trương để Tây Ninh xây dựng trường liên cấp biên giới, với mục tiêu đến tháng 8.2027, mỗi xã biên giới có ít nhất một trường phổ thông liên cấp TH và THCS tổ chức bán trú. Trong năm học 2026–2027, ngành giáo dục không chờ dự án hoàn thành, mà triển khai các giải pháp trước mắt: rà soát, sắp xếp trường lớp, sửa chữa hạng mục thiết yếu, nâng chất lượng 17 trường đang tổ chức bán trú, điều tiết giáo viên và từng bước bổ sung thiết bị, thư viện, phòng học bộ môn.
Theo Sở GD-ĐT tỉnh, khoảng cách hiện nay giữa vùng biên và vùng thuận lợi không nằm ở khả năng tiếp cận trường học, mà ở điều kiện tổ chức dạy học và chăm sóc học sinh. Nói cách khác, khi một học sinh vùng biên được ăn trưa tại trường, ngủ ở phòng nghỉ sạch sẽ, học đủ 2 buổi/ngày với phòng bộ môn, thư viện, thiết bị dạy học, thì khoảng cách ấy mới thực sự được thu hẹp. Về lâu dài, việc đầu tư cho giáo dục tại 19 xã biên giới còn tạo thuận lợi cho phụ huynh lao động, ổn định dân cư và góp phần củng cố quốc phòng, an ninh khu vực biên giới. Nếu Tây Ninh kiên trì với mô hình trường bán trú vùng biên, trường liên cấp biên giới sẽ không chỉ là giải pháp giáo dục, mà là nền tảng trụ vững biên cương.
