Năng lượng tái tạo kinh tế: từ khẩu hiệu xanh thành mô hình dòng tiền
Năng lượng tái tạo kinh tế là cách tiếp cận coi các nhà máy điện gió và dự án điện mặt trời như tài sản hạ tầng tạo dòng tiền dài hạn, chứ không chỉ là công cụ giảm phát thải, kết hợp thiết kế kỹ thuật, tài chính và mô hình hợp tác để bảo đảm dự án vừa đáp ứng mục tiêu bền vững vừa mang lại doanh thu ổn định cho nhà đầu tư và khách hàng sử dụng điện. Các nhà máy điện gió Việt Nam đang bước qua giai đoạn thử nghiệm, cho thấy rằng nếu được quy hoạch như hạ tầng kinh tế, chúng không hề thua kém các dự án điện truyền thống về khả năng tạo doanh thu. Điểm mấu chốt là dám coi năng lượng tái tạo như một ngành kinh doanh có kỷ luật, thay vì một hoạt động trách nhiệm xã hội mang tính thời vụ.
Savan 1: 16 tháng xây dựng, 7 tháng chứng minh điện gió là tài sản sinh lời
Nhà máy điện gió Savan 1 là ví dụ rõ nhất cho việc điện gió đã thoát khỏi vai trò “dự án xanh” để trở thành hạ tầng tạo dòng tiền. Dự án nằm tại Savannakhet (Lào), giai đoạn 1 công suất 300 MW với 48 tuabin gió và đã vận hành thương mại cuối năm 2025, cung cấp khoảng 0,9 tỷ kWh điện về Việt Nam mỗi năm. Điều đáng nói không phải là quy mô, mà là tốc độ: chỉ khoảng 16 tháng để hoàn thành giai đoạn 1 và 7 tháng sau thời điểm COD, Savan 1 đã bước vào chu kỳ khai thác thương mại với doanh thu tính bằng nghìn tỷ đồng. Quá trình này cho thấy nếu coi điện gió là dự án hạ tầng kinh tế, bài toán quan trọng không còn là “có làm hay không”, mà là “làm thế nào để phát điện đúng hạn và tạo dòng tiền sớm nhất”.
Điểm mạnh của Savan 1 nằm ở tư duy hạ tầng năng lượng bền vững: không chỉ xây nhà máy, chủ đầu tư đồng thời triển khai tuyến đường dây truyền tải 220 kV riêng từ Savannakhet về điểm đấu nối tại Lao Bảo (Quảng Trị). Cách làm này tránh kịch bản nhà máy hoàn thành nhưng không thể phát điện vì hạ tầng truyền tải chậm. Thực tế, hơn 27 km đường tiếp cận mới, hơn 45 km đường nội bộ và một cây cầu dài trên 80 m được xây dựng chỉ để bảo đảm thiết bị đến công trường đúng thời gian. Đó là những khoản đầu tư không tạo ra một kWh điện nào, nhưng lại quyết định việc dự án có thể chuyển từ giai đoạn rót vốn sang giai đoạn tạo dòng tiền. Câu chuyện Savan 1 cho thấy điện gió sinh lời nhờ kỷ luật hạ tầng, không phải nhờ may mắn về gió.
Điện gió xuyên biên giới: từ hợp tác năng lượng đến hạ tầng kinh tế khu vực
Savan 1 không chỉ là một nhà máy điện gió Việt Nam nhập khẩu điện từ đất bạn Lào; nó là minh chứng cho cách khu vực tư nhân biến các hiệp định hợp tác năng lượng thành hạ tầng kinh tế cụ thể. Dự án được coi là tiêu biểu trong lĩnh vực năng lượng tái tạo xuyên biên giới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu gia tăng nhập khẩu điện theo Hiệp định giữa hai Chính phủ Việt Nam – Lào. Khi dòng điện từ Savannakhet được đưa về Việt Nam qua hệ thống truyền tải đã chuẩn bị trước, chúng ta chứng kiến một sự dịch chuyển: tư nhân không chỉ tham gia các dự án hạ tầng trong biên giới quốc gia, mà còn đảm nhận vai trò dẫn dắt ở các công trình có yếu tố liên quốc gia. Điều này đặt điện gió vào cùng “sân chơi” với thủy điện, nhiệt điện trong cấu trúc hạ tầng năng lượng bền vững, nhưng với lợi thế là phù hợp mục tiêu giảm phát thải và có thể mở rộng quy mô theo từng giai đoạn.
Ý nghĩa kinh tế của Savan 1 còn nằm ở việc dự án đã bước sang giai đoạn tạo dòng tiền, theo dự kiến mang lại doanh thu đáng kể mỗi năm ở giai đoạn 1 và tăng mạnh khi hoàn tất toàn bộ giai đoạn 2. Khi nhà máy tạo doanh thu, dòng tiền vận hành hình thành, giúp củng cố niềm tin của các tổ chức tín dụng đối với năng lượng tái tạo như một tài sản có thể hoàn vốn. Đây là bước chuyển quan trọng: một khi ngân hàng coi nhà máy điện gió là tài sản hạ tầng kinh tế, khả năng huy động vốn cho các dự án tiếp theo sẽ rộng mở hơn nhiều. Từ góc độ hệ thống, đó là cách để các danh mục đầu tư hạ tầng năng lượng không còn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước mà vẫn tăng công suất, tiếp thêm kWh sạch cho lưới điện quốc gia mỗi năm.
IDICO và điện mặt trời mái nhà: biến mái xưởng thành tài sản năng lượng
Nếu Savan 1 cho thấy điện gió có thể vận hành như một nhà máy hạ tầng kinh tế, thì hệ sinh thái công nghiệp IDICO đang làm điều tương tự với dự án điện mặt trời mái nhà. Từ mức hơn 13 MW điện mặt trời mái nhà hiện nay, IDICO đặt mục tiêu nâng tổng công suất lên 33–43 MW trong năm 2026 và hướng tới 100 MW vào năm 2030. Mới đây, một đơn vị thành viên của hệ sinh thái này đã phối hợp với các đối tác công nghệ và năng lượng tổ chức hội thảo chuyên đề về chiến lược phát triển điện mặt trời mái nhà tại Đồng Nai. Điều đáng chú ý là cách tiếp cận: mái nhà xưởng không còn là phần “thụ động” của hạ tầng nhà máy, mà trở thành cấu phần của hệ thống năng lượng toàn khu công nghiệp, trực tiếp tạo ra nguồn điện và giá trị kinh tế. Đây là bước đi thể hiện rõ quan điểm coi năng lượng tái tạo là hạ tầng kinh doanh, không chỉ là điểm cộng trong báo cáo ESG.
Mô hình mà doanh nghiệp này giới thiệu là phát triển điện mặt trời mái nhà theo cơ chế DPPA qua đường lưới điện kết nối riêng. Họ đảm nhiệm toàn bộ các khâu từ khảo sát, đầu tư, đấu nối đến vận hành và bảo trì hệ thống; nguồn điện được kết nối trực tiếp đến phụ tải tại chỗ thông qua đường dây riêng, tận dụng hạ tầng điện hiện hữu của khu công nghiệp. Điều này giúp giảm nhu cầu vốn đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp thuê nhà xưởng, nhưng vẫn cho họ tiếp cận nguồn điện mặt trời tại chỗ và thanh toán theo lượng điện thực tế sử dụng, đồng thời tăng tỷ trọng năng lượng sạch và kiểm soát chi phí năng lượng. Theo lộ trình, công suất điện mặt trời mái nhà trên hệ thống khu công nghiệp IDICO được chia ba giai đoạn, hướng tới 100 MWp vào năm 2030.
Từ hội thảo đến hệ sinh thái hạ tầng năng lượng bền vững
Điện mặt trời mái nhà trong khu công nghiệp chỉ thực sự trở thành hạ tầng năng lượng bền vững khi được tích hợp vào một hệ sinh thái có quy hoạch. Đơn vị thành viên IDICO không dừng lại ở nguồn phát mà còn định hướng nghiên cứu các giải pháp lưu trữ năng lượng (BESS) và phát triển các dự án điện mặt trời quy mô lớn phù hợp với từng khu vực. Khi kết hợp nguồn phát tại chỗ, hệ thống lưu trữ và các cơ chế mua bán điện phù hợp, khu công nghiệp có thêm dư địa tối ưu việc sử dụng năng lượng. Khi được triển khai trên hệ thống khu công nghiệp của IDICO, các giải pháp năng lượng tái tạo trở thành một phần của hạ tầng, giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và thích ứng với yêu cầu mới của thị trường. Đây là cách chuyển hóa lợi thế về hạ tầng và năng lực vận hành thành giá trị năng lượng trực tiếp cho khách hàng.
Không thể tách chiến lược này khỏi bối cảnh hợp tác rộng hơn trong hệ sinh thái xanh. Trước đó, bốn công ty thuộc hệ sinh thái xanh của một tập đoàn tư nhân lớn đã ký kết biên bản hợp tác chiến lược với IDICO nhằm “xanh hóa” các khu công nghiệp trên toàn quốc. Theo thỏa thuận, các bên sẽ hợp tác trong hai lĩnh vực chính là năng lượng sạch và giao thông xanh. Sự bắt tay này cho thấy năng lượng tái tạo kinh tế đang vượt ra khỏi phạm vi từng dự án điện mặt trời hay từng nhà máy điện gió; nó trở thành trục hạ tầng chung, nơi điện sạch, giao thông xanh và hệ thống khu công nghiệp cùng tạo ra mô hình phát triển mới. Ở đó, doanh nghiệp sử dụng điện không chỉ là người mua kWh, mà là đối tác trong một mạng lưới hạ tầng năng lượng bền vững, có lợi ích gắn với hiệu quả vận hành dài hạn.
Kết luận: Điện gió, điện mặt trời đã bước lên sân khấu hạ tầng kinh tế
Nhìn từ Savan 1 đến các dự án điện mặt trời trong khu công nghiệp IDICO, bức tranh chung hiện lên khá rõ: năng lượng tái tạo ở Việt Nam đang chuyển từ vai trò bổ trợ sang vị thế hạ tầng kinh tế cốt lõi. Các nhà máy điện gió Việt Nam như Savan 1 chứng minh rằng nếu được đầu tư hạ tầng truyền tải đồng bộ, điện gió có thể xây dựng nhanh, phát điện đúng hạn và tạo dòng tiền ổn định. Các dự án điện mặt trời mái nhà và giải pháp lưu trữ trong khu công nghiệp lại cho thấy mái xưởng, đường dây riêng, mô hình DPPA có thể biến năng lượng tái tạo thành dịch vụ kinh doanh có cấu trúc. Điểm chung là tư duy dài hạn: coi mỗi MW gió, mỗi MWp mặt trời là một phần của hệ sinh thái hạ tầng năng lượng bền vững, chứ không là một dự án đơn lẻ. Đó là cách để năng lượng tái tạo kinh tế đứng ngang hàng với các loại hình hạ tầng truyền thống về khả năng sinh lời, đồng thời dẫn chúng ta vào một cấu trúc phát triển ít phát thải hơn.
