Từ di sản nghìn năm đến yêu cầu hội nhập khoa học hiện đại
Y học cổ truyền Việt Nam là hệ thống tri thức, kỹ thuật và dược liệu truyền thống được tích lũy qua hàng nghìn năm, gắn với đời sống, văn hóa và thực hành chăm sóc sức khỏe toàn diện của cộng đồng, hiện đang bước vào giai đoạn chuyển mình để hội nhập khoa học hiện đại, trở thành bộ phận hữu cơ của nền y học quốc gia và kinh tế sức khỏe. Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Hội Đông y Việt Nam diễn ra sáng 20/8 tại Hà Nội không chỉ là dịp nhìn lại lịch sử, mà còn là tuyên bố chính trị về một hướng đi mới: không hoài cổ, không chỉ giữ kho tàng bài thuốc, mà biến di sản y học thành nguồn lực cho thời đại công nghệ. Với gần 70.000 hội viên và hơn 10.000 phòng chẩn trị, trung tâm Đông y trên cả nước, Hội đang ở vị thế hiếm có để dẫn dắt quá trình hội nhập khoa học hiện đại. Câu hỏi không còn là “có cần Đông y?” mà là “Đông y sẽ hội nhập như thế nào để phục vụ tốt hơn cho người bệnh?”.
Đông y trong đời sống người dân: từ nồi nước lá đến hệ thống bảo hiểm
Điểm đáng nói nhất của y học cổ truyền Việt Nam là nó không chỉ nằm trong sách vở, mà ở ngay trong từng căn bếp, góc vườn. Nồi nước lá xông giải cảm, bát cháo hành hạ sốt, chén trà đinh lăng an thần đều là những biểu hiện sống động của di sản y học đã hòa vào nếp sống thường ngày. Chính sự gần gũi này khiến y học cổ truyền trở thành lựa chọn chăm sóc sức khỏe toàn diện, chi phí thấp nhưng giá trị cao đối với nhiều gia đình. Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự là khi Đông y không còn đứng ngoài hệ thống y tế chính thức. Năm 2025, cả nước có khoảng 7 triệu lượt khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền; Quỹ bảo hiểm y tế chi trả cho 229 loại thuốc đông y, thuốc từ dược liệu và 349 vị thuốc cổ truyền. Đây là con số biết nói: Nhà nước đã coi y học cổ truyền là một trụ cột của chăm sóc sức khỏe, không phải “phụ trợ” bên lề.
Chiến lược mới: sức khỏe người bệnh là trung tâm, bằng chứng khoa học là thước đo
Trong bối cảnh già hóa dân số nhanh, bệnh không lây nhiễm và bệnh mạn tính gia tăng, cùng nhu cầu phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn và chăm sóc tại nhà ngày càng lớn, y học cổ truyền Việt Nam đứng trước cả cơ hội lẫn sức ép. Đông y có thế mạnh trong phòng bệnh, điều trị hỗ trợ, phục hồi chức năng và chăm sóc sức khỏe toàn diện, nhưng nếu không chứng minh được hiệu quả bằng dữ liệu, nó sẽ bị xem như “kinh nghiệm” hơn là y học. Tại lễ kỷ niệm, quan điểm nhất quán được nhấn mạnh: phát triển y học cổ truyền không phải quay về phương thức cũ, mà kế thừa tinh hoa cha ông trên nền tảng khoa học, công nghệ hiện đại. Mô hình kết hợp Đông – Tây y phải dựa trên bằng chứng, lấy hiệu quả điều trị và an toàn người bệnh làm thước đo. Đây là bước chuyển từ tư duy “giữ gìn” sang tư duy “chuẩn hóa”, chấp nhận để các bài thuốc, phương pháp bị soi chiếu bởi thử nghiệm lâm sàng, chuẩn nghề nghiệp, quy trình kiểm soát chất lượng.
Từ kho tàng tri thức tới công nghiệp dược liệu và sức mạnh mềm quốc gia
Hội Đông y Việt Nam đang chuyển mình từ tổ chức chuyên môn sang kiến tạo một hệ sinh thái y học cổ truyền quốc gia, kết nối thầy thuốc với người bệnh, tri thức truyền thống với khoa học hiện đại, vùng dược liệu với công nghiệp chế biến. Đây là bước đi đúng, vì nếu Đông y chỉ dừng ở phòng chẩn trị thì không thể tạo sức bật cho cả nền kinh tế sức khỏe. Dược liệu truyền thống được xác định là trụ cột có khả năng tạo giá trị kinh tế lớn. Thay vì trồng manh mún, nguồn dược liệu cần tổ chức thành chuỗi giá trị từ vùng trồng đạt chuẩn, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc đến chế biến sâu, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Nếu làm được, dược liệu không chỉ phục vụ khám, chữa bệnh trong nước mà còn có thể trở thành ngành kinh tế gắn với công nghiệp dược, nông nghiệp, nghiên cứu khoa học và xuất khẩu, là nền tảng để xây dựng thương hiệu quốc gia cho y học cổ truyền Việt Nam và nâng cao vị thế trên trường quốc tế.
Nhân lực, chuyển đổi số và tương lai di sản y học
Từ một kho tàng tri thức tích lũy qua hàng nghìn năm, di sản y học chỉ thực sự sống nếu có người kế thừa đủ năng lực khoa học. Hướng tới Chiến lược phát triển y học cổ truyền đến năm 2030, tầm nhìn 2045, Hội Đông y Việt Nam xác định sức khỏe và an toàn người bệnh là trung tâm; đồng thời xây dựng đội ngũ nhân lực Đông y đáp ứng yêu cầu mới, phát triển công nghiệp dược liệu và nâng cao vị thế y học cổ truyền. Bộ Y tế đề nghị Hội tập trung vào các nhiệm vụ: phát huy vai trò tại y tế cơ sở, thúc đẩy kết hợp Đông – Tây y dựa trên bằng chứng, số hóa kho tàng tri thức, phát triển dược liệu theo chuỗi giá trị, đào tạo nhân lực, giữ gìn y đức và nâng cao tự quản nghề nghiệp. Khoa học công nghệ, chuyển đổi số và sở hữu trí tuệ được coi là công cụ để nâng giá trị di sản; các bài thuốc, phương pháp, tri thức bản địa cần được kiểm kê, số hóa, nghiên cứu, chuẩn hóa và bảo hộ. Nếu làm tốt, y học cổ truyền Việt Nam không chỉ là ký ức văn hóa, mà là một hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn diện, có sức cạnh tranh khoa học và kinh tế trong kỷ nguyên hội nhập.
