Từ dự án lấn biển đơn lẻ đến khung luật cho khu đô thị mới trên biển
Các dự án lấn biển Việt Nam là hoạt động san lấp, mở rộng không gian đất từ vùng biển ven bờ để xây dựng khu đô thị, hạ tầng, dịch vụ mới, nhằm tạo cực tăng trưởng, bổ sung quỹ đất trong bối cảnh đất nội đô hạn hẹp và nhu cầu phát triển kinh tế biển, du lịch, sinh thái tăng mạnh, nên cần một khung pháp lý thống nhất, chặt chẽ và gắn với quy hoạch dài hạn. Chiều 20-8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thống nhất chủ trương xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù cho dự án khu đô thị lấn biển, tích hợp vào dự thảo Luật Phát triển đô thị để trình Quốc hội xem xét. Đây là bước ngoặt: lấn biển không còn là những dự án đơn lẻ "xin – cho" mà tiến tới trở thành một loại hình phát triển đô thị được luật hóa ở tầm quốc gia. Thay vì mở thêm đất rồi tùy cơ ứng biến, Nhà nước muốn thiết lập luật chơi rõ ràng, tránh lạm dụng, đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận biển và chất lượng sống của người dân, hướng đến những đô thị mới trên biển xanh, hiện đại, thông minh, kết nối hạ tầng với đất liền.
Đất lấn biển thuộc sở hữu Nhà nước: thông điệp chính trị mạnh về quyền kiểm soát
Điểm gây chú ý nhất trong chính sách đất lấn biển là khẳng định dứt khoát: mọi diện tích đất mới hình thành từ quá trình lấn biển mặc nhiên thuộc sở hữu Nhà nước, không thuộc về bất kỳ cá nhân hay doanh nghiệp nào. Thông điệp này đủ rõ ràng để chặn từ gốc mọi toan tính "tư hữu hóa" biển thông qua san lấp, rồi dùng luật đất đai để hợp thức hóa lợi ích riêng. Khi Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh hoạt động lấn biển phải được kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt, tuyệt đối không để tư nhân lũng đoạn, đó không chỉ là cảnh báo mà là định hướng lập pháp: Nhà nước nắm quyền về không gian biển, nhà đầu tư chỉ được giao quyền sử dụng có điều kiện. Cách tiếp cận này sẽ khiến nhiều doanh nghiệp phải thay đổi kỳ vọng lợi nhuận kiểu "ôm đất" dài hạn, nhưng lại bảo vệ lợi ích công, giảm rủi ro nhóm lợi ích, đồng thời tạo nền tảng cho việc quy hoạch khu đô thị lấn biển như một đơn vị hành chính – kinh tế với trật tự quản lý rõ ràng, thay vì những khu bất động sản khép kín quay lưng với cộng đồng.
Cơ sở dữ liệu lấn biển toàn quốc: từ hồ sơ hành chính thành công cụ quyền lực
Nếu chỉ siết sở hữu đất mà thiếu giám sát khu đô thị lấn biển theo thời gian, chính sách sẽ dễ bị vô hiệu hóa trên thực tế. Đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu lấn biển ở cấp quốc gia cho thấy Quốc hội đã nhìn thấy khoảng trống này. Đại biểu Vũ Văn Tiến đề nghị thiết kế một hệ thống quản lý, trong đó dữ liệu không chỉ là nơi lưu trữ hồ sơ hành chính mà phải trở thành công cụ quản trị. Hệ thống này phải tích hợp thông tin về vị trí, ranh giới, diện tích, chức năng sử dụng, nhà đầu tư dự án lấn biển, tiến độ, nguồn vật liệu san lấp, đánh giá tác động môi trường, số liệu quan trắc, diễn biến sụt lún, xói lở, bồi tụ và việc thực hiện nghĩa vụ nhà đầu tư. Khi dữ liệu được cập nhật thống nhất, cơ quan quản lý có thể theo dõi tác động cộng dồn của nhiều dự án lên cả dải vùng bờ, dự báo nguy cơ và điều chỉnh chính sách kịp thời. Đây là bước chuyển từ quản lý từng dự án sang quản lý không gian biển và hệ sinh thái, cho phép nhìn 15–20 năm phía trước thay vì chỉ xem xét từng hồ sơ trong hiện tại.
Chọn nhà đầu tư cho siêu dự án: không chỉ là vài tỷ lệ vốn trong hồ sơ
Khi các khu đô thị lấn biển được định vị là những siêu dự án, quy mô lên tới từ vài chục nghìn tỷ đến hàng trăm nghìn tỷ đồng, cách chọn nhà đầu tư phải thay đổi căn bản. Dự thảo quy định tỷ lệ vốn chủ sở hữu tối thiểu 15%, hoặc giảm xuống 10% với dự án trên 200.000 tỷ đồng, nhưng các đại biểu cảnh báo không thể chỉ nhìn vào con số này rồi yên tâm. Đòi hỏi đặt ra là đánh giá toàn diện năng lực tài chính thực tế, kinh nghiệm quản lý, khả năng bảo đảm nguồn vốn theo tiến độ trong suốt vòng đời dự án để nhà đầu tư đủ sức "theo dự án đến cùng". Đồng thời, phải siết chặt cơ chế chuyển nhượng, tránh cảnh "tay không bắt giặc" – xin dự án bằng pháp nhân mỏng rồi bán lại khi chưa triển khai. Quan điểm sử dụng thêm tiêu chí diện tích lấn biển, yếu tố quốc phòng, an ninh, môi trường để phân loại dự án thay vì chỉ dựa trên ngưỡng vốn tuyệt đối cũng là cách đặt thực chất tác động lên trên quy mô tiền.
Giám sát chuỗi quyết định và trách nhiệm dài hạn với biển
Một cơ chế tốt không chỉ nằm ở nội dung luật mà còn ở cách kiểm soát cả chuỗi quyết định liên quan đến dự án lấn biển Việt Nam. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị tăng cường kiểm soát, giám sát các dự án lấn biển trên cơ sở đầy đủ dữ liệu về quy hoạch, môi trường và tác động liên vùng, đồng thời làm rõ từ khâu chấp thuận chủ trương đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư, lập quy hoạch, giao khu vực biển đến quy hoạch phân khu và kiểm soát việc nhà đầu tư tự lập quy hoạch cho chính dự án của mình. Đáng chú ý, Điều 18a đã bổ sung yêu cầu đánh giá địa chất, thủy văn, hải văn, dòng chảy, bùn cát và hệ sinh thái – những thông tin nền để dự báo rủi ro lâu dài. Việc đề xuất ký quỹ phục hồi môi trường biển, nguồn thu chống xói lở và cơ chế xử lý tài sản sau khi dự án kết thúc cho thấy Quốc hội không còn xem lấn biển là việc "làm xong là xong", mà gắn trách nhiệm nhà đầu tư với cả những rủi ro có thể phát sinh sau nhiều thập kỷ. Nếu các nguyên tắc này được luật hóa và thực thi nghiêm, các khu đô thị lấn biển có cơ hội trở thành cực tăng trưởng bền vững, chứ không phải những vùng rủi ro môi trường treo trên đầu cộng đồng.
