Từ IAEA lên Hội đồng Bảo an: bước leo thang có tính toán
Vấn đề hạt nhân Iran là cuộc khủng hoảng xoay quanh việc Tehran bị cáo buộc không tuân thủ các nghĩa vụ không phổ biến vũ khí hạt nhân theo Hiệp ước NPT, khiến Mỹ và đồng minh phương Tây thúc đẩy chuyển hồ sơ từ IAEA lên Hội đồng Bảo an LHQ nhằm gia tăng sức ép ngoại giao và pháp lý, đồng thời làm sâu sắc thêm căng thẳng Iran với các cường quốc liên quan đến an ninh khu vực và trật tự quốc tế.
Mỹ, Anh, Pháp và Đức đã soạn một dự thảo nghị quyết nhằm đưa vấn đề Iran vi phạm Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân ra Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Nghị quyết này trước hết sẽ được Hội đồng Thống đốc IAEA xem xét tại cuộc họp ở Vienna vào tuần tới, trong bối cảnh văn bản vẫn đang được đàm phán và có thể tiếp tục sửa đổi. Việc chuyển hồ sơ Iran hạt nhân HĐBA rõ ràng là một bước leo thang có tính toán của Mỹ đồng minh phương Tây, nhằm nâng cấp kênh xử lý từ cơ quan kỹ thuật sang cơ chế quyền lực chính trị nhất của LHQ. Đây không chỉ là thủ tục pháp lý; đó là thông điệp rằng kiên nhẫn của phương Tây với vấn đề hạt nhân Iran đã gần cạn.
Theo các nhà ngoại giao, động thái này được khởi động từ tháng 6/2025, khi IAEA lần đầu tiên sau 20 năm chính thức kết luận Iran vi phạm nghĩa vụ của mình theo NPT. Một ngày sau đó, Mỹ và Israel tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran, mở ra cuộc chiến kéo dài 12 ngày và đẩy căng thẳng Iran với phương Tây lên một cấp độ mới. Từ góc nhìn chính trị, việc lựa chọn thời điểm hiện nay cho thấy Washington và các thủ đô châu Âu muốn chuyển áp lực quân sự và trừng phạt song phương thành áp lực thể chế thông qua Hội đồng Bảo an LHQ, dù họ biết rõ cấu trúc quyền lực tại cơ quan này không đứng về phía mình.
Iran vi phạm nghĩa vụ NPT: vấn đề kỹ thuật hay cuộc đấu chính trị?
Theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, Iran có nghĩa vụ pháp lý phải khai báo toàn bộ vật liệu và hoạt động hạt nhân, đồng thời cho phép các thanh sát viên IAEA xác minh rằng những vật liệu này không bị chuyển hướng sang mục đích quân sự. Tuy nhiên, các nhà ngoại giao khẳng định Tehran hiện không tuân thủ các nghĩa vụ này. Kể từ khi Israel và Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày tháng 6/2025, Tehran đã không cho phép các thanh sát viên IAEA tiếp cận những cơ sở bị ảnh hưởng. IAEA vì thế chưa thể xác minh tình trạng kho uranium được làm giàu ở mức gần cấp độ vũ khí kể từ các cuộc tấn công.
Trong báo cáo mật đầu tuần này, IAEA cảnh báo việc Iran tiếp tục từ chối cho thanh sát viên tiếp cận và xác minh vật liệu hạt nhân tạo ra "rủi ro phổ biến vũ khí" cần được giải quyết khẩn cấp. Iran được cho là đang sở hữu kho dự trữ 440,9 kg uranium làm giàu đến 60% độ tinh khiết – chỉ còn một bước kỹ thuật ngắn để đạt mức 90% dùng cho vũ khí. Giám đốc IAEA Rafael Grossi từng cảnh báo rằng kho dự trữ này có thể cho phép Iran chế tạo tới 10 quả bom hạt nhân nếu Tehran lựa chọn vũ khí hóa chương trình, dù ông nhấn mạnh điều đó không có nghĩa Iran đã có vũ khí. Những con số lạnh lùng này khiến tranh luận về vấn đề hạt nhân Iran không thể chỉ được coi là trò chơi chính trị giữa các bên, mà là câu hỏi thực tế về nguy cơ chạy đua vũ khí trong khu vực.
Tehran vẫn khẳng định chương trình hạt nhân của mình hoàn toàn vì mục đích hòa bình và bác bỏ cáo buộc theo đuổi vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, cuộc điều tra kéo dài về các dấu vết uranium tại các địa điểm chưa được khai báo ở Iran đến nay "không có tiến triển" theo IAEA, khiến nhiều quan chức phương Tây nghi ngờ nước này từng có chương trình vũ khí hạt nhân bí mật cho đến năm 2003. Sự thiếu minh bạch của Iran, cộng với bối cảnh Mỹ-Israel dùng biện pháp quân sự, khiến hồ sơ kỹ thuật của IAEA trở thành chiến trường của các tường thuật chính trị đối nghịch: một bên nói về quyền phát triển hạt nhân hòa bình, bên kia nhấn mạnh nghĩa vụ không phổ biến vũ khí. Trong cuộc tranh chấp tường thuật này, số liệu hạt nhân đã trở thành công cụ để biện minh cho cả ngoại giao lẫn sức ép.
Hội đồng Bảo an LHQ: công cụ ràng buộc pháp lý hay sân chơi quyền phủ quyết?
Nếu Hội đồng Thống đốc IAEA bỏ phiếu tán thành, Tổng Giám đốc Rafael Grossi sẽ được yêu cầu chuyển nghị quyết cùng các văn bản liên quan cho toàn bộ thành viên IAEA, Hội đồng Bảo an và Đại hội đồng LHQ theo quy chế của Cơ quan. Về lý thuyết, việc đưa Iran hạt nhân HĐBA sẽ đặt vấn đề trước cơ quan duy nhất của LHQ có quyền áp đặt biện pháp ràng buộc pháp lý như trừng phạt hoặc phong tỏa tài sản. Tuy nhiên, đây là nơi cấu trúc quyền lực toàn cầu bộc lộ sự mâu thuẫn: khả năng Hội đồng Bảo an LHQ thông qua các biện pháp trừng phạt mới được đánh giá là thấp, do Nga và Trung Quốc – hai quốc gia có quan hệ với Iran – đều là thành viên thường trực và nắm quyền phủ quyết.
Các nhà ngoại giao thẳng thắn thừa nhận ngay cả khi hồ sơ được chuyển sang HĐBA, "hành động trừng phạt cụ thể của Liên hợp quốc khó có thể xảy ra" vì hai lá phiếu phủ quyết đó. Điều này đặt ra câu hỏi khó chịu cho trật tự quốc tế: liệu cơ chế an ninh tập thể có thể xử lý các nguy cơ như vấn đề hạt nhân Iran, hay HĐBA đang dần trở thành sân chơi nơi các cường quốc dùng quyền phủ quyết để bảo vệ phạm vi ảnh hưởng? Mỹ đồng minh phương Tây kỳ vọng việc đưa hồ sơ lên HĐBA sẽ tạo thêm sức ép chính trị và ngoại giao, kể cả khi không có nghị quyết trừng phạt mới. Nhưng thực tế, bước đi này cũng phơi bày giới hạn của hệ thống: khi lợi ích của các cường quốc xung đột, luật quốc tế bị treo trên sợi dây của toan tính địa chính trị.
Trong khi bên đa số ở phương Tây muốn gia tăng sức ép thể chế, Nga và Trung Quốc có động cơ giữ Iran như một đối trọng trước ảnh hưởng Mỹ ở Trung Đông. Càng nhiều hồ sơ nóng được đẩy lên HĐBA mà không tìm được đồng thuận, uy tín của LHQ càng bị bào mòn. Mặt trái của việc quốc tế hóa vấn đề hạt nhân Iran là nguy cơ biến nó thành ví dụ điển hình cho sự tê liệt của cơ chế tập thể trước quyền phủ quyết. Điều nghịch lý là: chính bước đi được quảng bá là "đa phương" này lại có thể làm sâu thêm nhận thức rằng thế giới đang trượt vào kỷ nguyên mặc cả song phương của các khối quyền lực.
Leo thang Mỹ–Iran: từ bom dẫn đường đến văn bản nghị quyết
Động thái đưa vấn đề hạt nhân Iran lên HĐBA LHQ là mắt xích mới trong chuỗi leo thang dài giữa Washington và Tehran. Sau kết luận vi phạm nghĩa vụ của IAEA, Mỹ và Israel đã tiến hành các cuộc tấn công vào cơ sở hạt nhân Iran, mở ra cuộc chiến 12 ngày bắt đầu từ ngày 28/2 và kéo dài đến tháng 6/2025. Kể từ đó, Iran siết chặt cửa với thanh sát viên, còn Mỹ đồng minh phương Tây chuyển sang chiến dịch gây sức ép kinh tế và pháp lý. Bộ Tài chính Mỹ gần đây áp đặt biện pháp trừng phạt lên một ngân hàng đầu tư quy mô nhỏ của Thổ Nhĩ Kỳ và hai công ty con, cắt họ khỏi hệ thống tài chính dựa trên đồng USD, như một phần của nỗ lực gia tăng áp lực lên Tehran.
Theo Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, việc bị cắt khỏi hệ thống tài chính đồng USD "có nghĩa là các vị đã bị loại khỏi kinh doanh" và Washington có thể trừng phạt thêm một ngân hàng nữa vào tuần tới. Đây là bước tiếp theo trong chiến dịch của chính quyền Trump nhằm gia tăng áp lực kinh tế lên Tehran, hơn 6 tháng sau khi cuộc xung đột giữa Mỹ-Israel với Iran bắt đầu, đồng thời đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng cao. Khi biện pháp quân sự, trừng phạt tài chính và đấu trường thể chế cùng được sử dụng, rõ ràng căng thẳng Iran với Mỹ không còn là xung đột đơn lẻ, mà là cuộc đối đầu có cấu trúc, nơi mỗi bên thử nghiệm giới hạn của nhau trên mọi mặt trận.
Từ góc nhìn chiến lược, việc Mỹ đồng minh phương Tây chọn kênh HĐBA cho thấy họ muốn hợp thức hóa chiến dịch gây sức ép vào khuôn khổ luật quốc tế, thay vì chỉ dựa vào sức mạnh đơn phương. Ngược lại, Tehran đáp trả bằng cách tăng mức làm giàu uranium và giảm hợp tác với IAEA, tạo ra đòn bẩy khi bước vào mọi cuộc thương lượng. Điều này khiến nỗ lực ngoại giao – vốn được nhấn mạnh trong dự thảo nghị quyết như con đường giải quyết vấn đề hạt nhân Iran – có nguy cơ bị biến thành bức màn mỏng che đậy cuộc đấu quyền lực. Leo thang không còn nằm ở số lượng bom thả xuống, mà nằm ở mức độ thể chế hóa xung đột và số công cụ quốc tế được huy động để "bao vây" đối phương.
Tương lai khu vực: ổn định bằng ngoại giao hay cân bằng bằng răn đe?
Dự thảo nghị quyết của Mỹ, Anh, Pháp và Đức không chỉ đề nghị chuyển hồ sơ lên HĐBA, mà còn nhấn mạnh sự ủng hộ đối với một giải pháp ngoại giao cho những vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân Iran, hướng tới một thỏa thuận giải quyết các quan ngại của cộng đồng quốc tế về hoạt động hạt nhân của Tehran. Nghị quyết kêu gọi các bên tham gia ngoại giao một cách xây dựng. Đó là lời nhắc rằng dù leo thang đã diễn ra, khủng hoảng này chưa nhất thiết phải kết thúc bằng đối đầu quân sự toàn diện. Tuy nhiên, với kho uranium được làm giàu đến 60% có thể đủ cho tới 10 quả bom nếu vũ khí hóa, mỗi bước trì hoãn ngoại giao đều làm sâu thêm tâm lý răn đe trong khu vực.
Việc đưa Iran hạt nhân HĐBA trong bối cảnh quyền phủ quyết của Nga và Trung Quốc có thể ngăn trừng phạt mới tạo ra một nghịch lý: hệ thống quốc tế có khả năng cảnh báo và giám sát, nhưng lại thiếu khả năng cưỡng chế thống nhất. Căng thẳng Iran vì thế rất dễ trượt sang mô hình "cân bằng bằng răn đe", nơi Tel Aviv, Riyadh, Tehran và Washington tính toán trên giả định rằng đối phương có hoặc sắp đạt năng lực hạt nhân ở mức nguy hiểm. Khi nỗi lo này lan rộng, khu vực Trung Đông đứng trước hai con đường: hoặc trở lại bàn đàm phán với sự nhượng bộ thực chất, hoặc đi tiếp trên dốc trượt vũ khí hóa và chiến tranh ủy nhiệm.
Kết luận, việc Mỹ đồng minh phương Tây đưa vấn đề hạt nhân Iran lên Hội đồng Bảo an LHQ là bước ngoặt mang tính biểu tượng hơn là đột phá giải pháp. Nó phơi bày cùng lúc ba thực tế: Iran không tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ NPT; trật tự an ninh tập thể bị trói bởi quyền phủ quyết; và các bên đang dùng ngoại giao như phần tiếp nối của xung đột bằng phương tiện khác. Tương lai ổn định khu vực sẽ không được quyết định trong một phiên bỏ phiếu ở Vienna hay New York, mà trong việc các bên có dám chuyển từ chiến lược gây sức ép tối đa sang thỏa hiệp tối thiểu để tránh một cuộc khủng hoảng hạt nhân không còn đường lùi.
