Nhóm Bergen: định nghĩa mới về “đồng minh kiểu mẫu” của Mỹ
Việc chính quyền Donald Trump thông qua Lầu Năm Góc chọn ra một nhóm NATO đồng minh loại trừ nhiều nước châu Âu để họp tại Ba Lan về tương lai NATO là một bước đi cho thấy chiến lược liên minh Mỹ chuyển sang mô hình “đồng minh kiểu mẫu” ưu tiên hơn trong cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương. Cuộc họp do Thứ trưởng Quốc phòng phụ trách chính sách Elbridge Colby chủ trì, với sự tham dự của Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Ba Lan, Đức và Hà Lan – tức chỉ một phần nhỏ trong tổng số thành viên NATO. Danh sách này tạo ra một vòng tròn ưu tiên, hàm ý rằng tương lai NATO thay đổi sẽ được phác thảo trước hết bởi nhóm “cốt lõi” mới. Điều đáng nói là Anh, Pháp và ba nước Baltic – những trụ cột trong răn đe Nga và đóng góp quốc phòng – bị loại khỏi cuộc chơi ngay từ vòng thảo luận đầu tiên.
Tiêu chí mơ hồ: từ yêu cầu chi tiêu đến phân hạng đồng minh
Chính quyền Trump không giấu tham vọng dùng sức ép tài chính và chính trị để viết lại luật chơi trong NATO đồng minh loại trừ những nước không đáp ứng ưu tiên của Washington. Nhiều năm qua, Nhà Trắng liên tục yêu cầu các thành viên tăng chi tiêu quốc phòng, chia sẻ gánh nặng an ninh và ủng hộ các chiến dịch của Mỹ, từ răn đe Nga đến cách tiếp cận với Iran. Theo mô tả của Elbridge Colby, các nước trong Nhóm Bergen được chọn vì “nhanh chóng thực hiện cam kết chi tiêu”, có tiềm lực quân sự đủ lớn và sẵn sàng tập trung vào quyết định mang tính thực tiễn. Đây là tiêu chí nhằm định hình chiến lược liên minh Mỹ dựa trên hiệu quả và mức độ tuân thủ, hơn là trên truyền thống hay vị thế chính trị. "Hội nghị cũng tái khẳng định mục tiêu các thành viên dành 5% GDP cho quốc phòng và các khoản chi liên quan đến an ninh vào năm 2035". Câu hỏi là: khi không ít đồng minh châu Âu đã đáp ứng mục tiêu chi tiêu mà vẫn bị loại, thì tiêu chí thực sự là gì?
Lo ngại ở châu Âu: NATO bị chia thành nhóm “tốt” và “xấu”?
Phản ứng tại châu Âu không chỉ là bực bội vì bị bỏ qua, mà là lo lắng về tương lai NATO thay đổi theo hướng phân tầng đồng minh. Một quan chức của nước không được mời thừa nhận: họ làm mọi điều được yêu cầu, nhưng vẫn “chưa nhận được nhiều thông tin” về tiêu chí lựa chọn và mục đích các cuộc họp. Ngay cả một số nước trong nhóm được mời cũng đặt câu hỏi vì sao những cường quốc quân sự như Anh lại đứng ngoài. Cách tổ chức này khiến nhiều nhà ngoại giao nói thẳng nỗi sợ: Mỹ đang phân nhóm NATO đồng minh loại trừ một số nước, qua đó định hình cách liên minh vận hành trong thời gian tới. Một nhà ngoại giao cảnh báo, nếu Washington cố chia NATO thành nhóm tốt và nhóm xấu, điều đó không chỉ nguy hiểm cho Mỹ mà với đồng minh châu Âu thì là vấn đề “sống còn” về an ninh và tồn tại.
Nhóm cốt lõi trong NATO: tái cấu trúc hay đồng minh hai hạng?
Về mặt hình thức, các nhà tổ chức nhấn mạnh Nhóm Bergen không nhằm làm suy yếu NATO mà sẽ xây dựng đề xuất đưa ra toàn liên minh thảo luận. Một nhà ngoại giao còn kỳ vọng nhóm này thành “động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi” của NATO. Đan Mạch được xem là ứng viên tiếp theo, sau thỏa thuận mở rộng hiện diện quân sự của Mỹ tại Greenland. Tất cả cho thấy Lầu Năm Góc muốn một vòng “đồng minh cốt lõi” có năng lực quân sự và mức đóng góp phù hợp để dẫn dắt sáng kiến. Tuy nhiên, chính việc mở một kênh thảo luận ưu tiên ngoài các cơ chế truyền thống lại gửi tín hiệu về cấu trúc liên minh hai tầng: tầng hoạch định chiến lược và tầng còn lại chủ yếu làm theo. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ từng nói về khái niệm “đồng minh kiểu mẫu” và cảnh báo những nước không ủng hộ lợi ích Mỹ có thể chịu hậu quả. Đó là một NATO nơi lòng trung thành với chiến lược liên minh Mỹ được định giá cao hơn khả năng đóng góp độc lập.
Kết luận: Mỹ đổi luật chơi, châu Âu phải tự định vị lại
Nhìn tổng thể, việc loại trừ Anh, Pháp và các nước Baltic khỏi cuộc họp ở Ba Lan không phải sự cố kỹ thuật, mà là thông điệp chính trị: trong mắt Washington, không phải mọi đồng minh châu Âu đều được đối xử như nhau. Khi chiến lược liên minh Mỹ xoay sang mô hình chọn lọc, NATO bị kéo vào một tiến trình tái cấu trúc ưu tiên, nơi những nước “đáp ứng đúng và đủ” sẽ có tiếng nói lớn hơn về định hướng chung. Tương lai NATO thay đổi sẽ phụ thuộc vào việc các thành viên châu Âu phản ứng ra sao: hoặc chấp nhận vai trò bị phân hạng, hoặc đầu tư xây dựng năng lực và tiếng nói chiến lược độc lập hơn. Trong mọi kịch bản, thông điệp từ Nhóm Bergen rất rõ ràng: thời kỳ liên minh dựa trên tự động đoàn kết đã qua, và mỗi quốc gia phải chứng minh giá trị của mình trong một sân chơi ngày càng được Mỹ thiết kế lại theo lợi ích riêng.
